Moderator: 1 түзету

2026-06-26T06:25:37Z

1 түзету

Batyrbek.kz: «Өзген ауданы елді мекендері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

2025-11-29T21:29:32Z

«Өзген ауданы елді мекендері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

Жаңа бет

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Өзген
|шынайы атауы = {{lang-ky|Өзгөн}}, {{lang-uz|Узган}}
|сурет = [[Сурет:Uzgen Mausoleum.jpg|300px|Өзген қаласындағы Қараханид әулеті кесенесі]]
|жағдайы = Аудан орталығы
|ел = Қырғызстан
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = |lat_deg = 40|lat_min = 46|lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = 73|lon_min = 18|lon_sec =
|CoordAddon = type:city(34500)_region:KG
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = облыс
|аймағы = Ош облысы{{!}}Ош
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = аудан
|ауданы = Өзген ауданы{{!}}Өзген
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек = б.з.д. II-I ғғ.
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 1927
|жер аумағы 9,2
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 1025
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 49 400
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы = [[өзбектер]] — 90,9%<br />[[қырғыздар]] — 6,0%<br />[[орыстар]] — 0,9%<br />[[тәжіктер]] — 0,5%<br />[[татарлар]] — 0,4%
|этнохороним =
|уақыт белдеуі =
|DST =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Uzgen
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Өзген''', '''Үзген''', '''Үзгент''' ({{lang-ky|Өзгөн}}, {{lang-uz|Узган}}) — [[Қырғызстан]]ның оңтүстігіндегі көне қала, [[Ош облысы]] [[Өзген ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
Ежелгі заман мен орта ғасырларда [[Ферғана]] мен [[Шығыс Түркістан]] арасындағы керуен жолындағы ірі қала болды. 2025 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша Өзген қаласының халқы 60 236 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/kyrgyzstan/uzgen/?ysclid=mh5uu69akc913772000|title=Өзген (Қырғызстан) халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-25 |lang=}}</ref>

== Географиялық сипаттама ==
Сырдария алабындағы Қарадария өзенінің оң жағалауында, Ош қаласы 54 шақырым жерде орналасқан. Өзген республиканың оңтүстігіндегі екі ірі қаланың: Манас пен Оштың арасындағы қала, қала арқылы Бішкек-Ош тас жолы өтеді.

== Тарихы ==
Өзгеннің негізі б.з.б. II - I ғасырларда [[Кушан патшалығы]] кезінде қаланған. Ферғана аймағын X ғасырдың соңында түркі билеушілері — ілектер немесе [[Қарахан әулеті]]нің өкілдері басып алды. Сол кездегі жазба деректерінде Өзген бастапқыда бүкіл [[Мауераннахр]]дың, кейіннен жергілікті [[билеуші]]лердің ордасы ретінде жиі еске алынады. Өзген [[Қарахан мемлекеті|қарахандардың]] батыс бөлігінің астанасы болды, мұнда [[Шақа|шақалар]] ([[теңге]]) шығарылды. [[1141]] жылдан бастап [[қарақытайлар]] Ферғана мен оған жапсарлас аудандарды өзіне бағындырғанымен, бұрынғы әулеттердің билігі мен қалыптасқан қарым-қатынастарына өзгерістер енгізген жоқ. XII ғасырдың 2-жартысында Үзгент билеушілері күшейіп, [[Самарқанд]]ты жаулап алды. Бірақ кейіннен әлсіреп, [[1212]] ж. [[Хорезм Халық Кеңес Республикасы|Хорезмге]] бағынды, [[Моңғол шапқыншылығы|моңғол шапқыншылығынан]] кейін [[Шағатай Ұлысы|Шағатай ұлысының]] құрамына кірді. [[Мөңке хан]] Үзгентті [[қарлұқтар|қарлұқтардың]] билеушісі [[Арслан хан]]ға берген. [[Жуайни|Жуайнидің]] жазуынша Үзгентте қарақытай гурханының қазынасы сақталған. Үзгентте XII ғасырдан XIV ғасырға дейінгі аралыққа тән көптеген мазарлар мен жекелеген архитектуралық ғимараттар да сақталған. Ол үш мазар мен бір мұнарадан құралған. Мазарлар қатарласа орналасқан. Ортаңғысы XI ғасырда салынған, шаршы пішінді (8,5х8,5), порталдары бұзылған. Қабырғаларының іші әр түрлі өсімдіктердің суреттері мен геометриялық пішіндермен өрнектелген. Солтүстік жағындағысы [[1153]] ж. салынып, Қарахан әулетінің бір өкілі жерленген. Мұның да пішіні шаршы (7,5х7,5), күмбезді. Оңтүстіктегі мазарға да жергілікті хандардың бірінің сүйегі қойылған. Бұл мазар [[1186]] ж. салынған. Халық арасында мазарларға жерленген хандар жөнінде болжам сипатты аңыздар сақталған. Оның біреуі бойынша мұнда әулие [[Бұрхан әд-Дин Қылыш]] әке-шешесімен және екі ағайынды ілек-хандар — Ілек пен Санжар Мазилер жерленген. Мазарлардан 100 м-дей жерде мұнара орналасқан (XII ғасырда салынған, биіктігі 28 м-дей). Өзген [[Әмір Темір]]дің билігі кезінде де саяси өмірдің, қолөнер мен сауданың орталығы болды. XIX ғасырдың бас кезінде [[Қоқан хандығы]]ның құрамына кірген соң өз маңызын түпкілікті жоғалтты.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref>

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада бірқатар өнеркәсіптік кәсіпорындар, соның ішінде ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу зауыттары, құрылыс компаниялары және әртүрлі қызметтерге мамандандырылған фирмалар орналасқан.

Білім беру желісіне балабақшалар, орта мектептер, технология және білім беру институты, Ош мемлекеттік университетінің филиалы және Ош университетінің медициналық білім беру орталығы кіреді. Өзгенде клубтар, музыка мектебі, стадион, көптеген сауда нүктелері мен базарлар да белсенді жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2695-Uzgen.html|title=Қырғызстан. Ош облысы. Өзген ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-25 |lang=}}</ref>

== Сілтемелер ==
{{commons|Uzgen}}
* [http://www.citykr.kg/yzgen.php Өзген] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502193538/http://www.citykr.kg/yzgen.php |date=2008-05-02 }}{{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Көне қалалар]]
[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Орталық Азия ежелгі қалалары]]
[[Санат:Өзген ауданы елді мекендері]]

← Ескі түзетулер	06:25, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Өзген - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Batyrbek.kz: «Өзген ауданы елді мекендері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)