https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D3%98%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2026-04-18T10:15:05Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D3%98%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0&diff=67889&oldid=prev 2025-04-25T19:05:10Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:05, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D3%98%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0&diff=67888&oldid=prev 2016-02-01T08:32:49Z

<p></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Әпсана''' – халықтың наным-сенімінен, арман-қиялынан туған прозалық жанрдың бірі, шындық пен қиялдың элементтерін пайдалана отырып, белгілі бір тарихи оқиға немесе атақты тұлға, я болмаса топоним жайында көркемдей баяндайтын әңгімелер.<br /> <br /> Халық прозасының бұл жанры үш түрге бөлінеді: <br /> * а)mapuxu-мекендік әпсаналар<br /> * ә) әлеуметтік-утопиялық әпсаналар<br /> * б) діни-кітаби хикаяттар.<br /> <br /> Аңыз әңгімелердің мазмұн желісіне уақыт өте арман-қиялдан туған элементтер араласып, әпсанаға айналады. Сондықтан да әпсана кейіпкерлері ерекше жандар ретінде бейнеленіп, небір ғажайып оқиғалардың ортасына түседі &lt;ref&gt;Потанин Г.Н.В юрте последнего киргизского царевича // Русское богатство, 1896. №8&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Тарихи-мекендік әпсаналар кей жағдайда ежелгі мифтен де тарайды. Жер-су, мекен тарихын баяндайтын әпсаналардың сюжеті коп жағдайда сол тектес аңыздар сюжетіне ұқсатылып, қиялдан туады. Мәселен,«Тоқпанның балалары», «Айнақ көл», «Ыстық көл», «Қара жігіт», «Өгіздің терісі», «Қызылкеніш ордасы» сияқты әпсаналар осы негізде пайда болған &lt;ref&gt;Джетбысбаев П. Хорхут Аулие // ТВ., 1899. №22&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Бұлармен салыстырғанда әлеуметтік-утопиялық әпсаналар болмысты, өмірдің көкейкесті мәселелерін молырақ әрі айқынырақ қамтиды. Мұнда [[халық]]тың бақыт туралы, жақсы өмір жайлы арман-аңсары анық көрінеді де, кейіпкерлер дәріптеле суреттеледі. Ертеде, есте жоқ кезенде «қой үстіне [[бозторғай]] [[жұмыртқа]]лаған» заман болған деп басталатын мұндай әпсаналарда елдің әлеуметтік қиялы, бақытты ғұмыр жөніндегі түсінігі қоғамның бір тарихи кезендерінде жаңғырып отырады да, утопиялық пайымдарға ұласады. Алтын Орда мен Ноғай Ордасы ыдырап, ел күйзелген тұста «[[Жерұйық]]ты іздеген [[Асанқайғы]]» туралы, содан соң XVIII ғ.-да Өтегеннің Жиделі Байсынды іздегені жайындағы әпсаналар осының айқын айғағы &lt;ref&gt;Степной А. Дети Токпана // Закаспийское обозрение. 1900, №235&lt;/ref&gt;. <br /> Бұл әпсаналарда бас кейіпкер барынша дәріптеліп, құтты қоныс алыста, табылмайтын жұмақ болып бейнеленеді. Әпсананың тақырыптық ерекшеліктерімен өзгешеленетін тағы бір түрі - [[дін]]и-кітаби хикаяттар. Мұнда [[ислам]]ның ұстанымдары уағыздалып, [[Құран]] мен [[Інжіл]]дің [[сюжет]]тері пайдаланылып, [[пайғамбар]]лар мен [[әулие]]лер жөнінде әңгімеленеді. Мұнда да ескілікті және жаңа исламдық мифологияның белгілері қатар жүреді &lt;ref&gt;Жубанов А. Струны столетий. Алма-Ата, 1958&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> '''Әпсана''' (парсы, апсанс - [[аңыз]], араб, хикаят - [[әңгіме]]) - қазақ [[фольклор]]лық прозасының жанры. Бұл терминді орыс, Еуропа әдебиеттерінде қалыптасқан &quot;легенда&quot; (лат. legenda) - ұғымының баламасы ретінде қазақ фольклортануына [[Қасқабасов Сейіт Асқарұлы|С.Қасқабасов]] енгізген. Әпсана - бағзы бір замандарда болыпты-мыс делінетін оқиғаларға немесе пайғамбардың, әулие-әнбиелердің ғажайып істерін баяндайтын діни сюжеттерғе негізделген, сондай-ақ нақтылы тарихи, кітаби дерек, тиянағы жоқ, таза қиялдың жемісі ретінде туған, фольклорлық прозаның көркемдік сипаты мейлінше қанық үлгісі. Әпсанадан аңызға да, [[миф]]ке де, ертегілерге де тән жанрлық белгілер бірдей ұшырасады. [[Оқиға]]ның тым көне, архаикалық сипаты белгілі бір идеялық, тақырыптық бағдарды діттейтін сюжеттік-композициясын шарттылықтың басымдылығы, көп нұсқалық - әпсананың негізгі ерекшеліктері әпсана шартты түрде тарихи-мекендік, діни-кітаби, әлеуметтік-утопиялық деп үшке бөлінеді. Тарихи-мекендік әпсана есте жоқ ескі дәуірде өткен оқиғалар, тарихи тұлғалар жайына арналады (Ескендір Зұлқарнайын, Қызыр, [[Қорқыт Ата|Қорқыт]] туралы әпсана). Діни- кітаби әпсана құран хикаяларын мазмұндап, әулиелердің тағдыр-талайын, тіршілік тауқыметін, т.б. өзек етеді (Мысалы: Аюп, [[Мұса]], Әзірет Әли, Нұх, т.б. туралы әпсаналар). Ал әлеуметтік-утопиялық әпсаналар халықтың тәңірі қалаған абат мекен Жеруйық хакындағы ой-арманынан туындайды ([[Асан қайғы]], Абат, Өтеген батыр іздейтін [[Жерұйық]], [[Жиделібайсын|Жиделі-Байсын]] туралы әпсаналар).&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub:Қазақ әдебиеті}}<br /> {{wikify}}<br /> [[Санат:Әдебиет]]<br /> [[Санат:Мәдениет]]</div>

Kaiyr