Әмудария - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

2026-07-12T19:01:27Z

1 түзету

Moderator: 1 түзету

2025-04-25T17:54:57Z

1 түзету

17:02, 2025 ж. наурыздың 10 кезіндегі Batyrkhan.x деген

2025-03-10T17:02:25Z

Kasymov: Kasymov Әмудария өзені бетін Әмудария бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)

2016-12-07T10:46:07Z

Kasymov Әмудария өзені бетін Әмудария бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)

Жаңа бет

{{Өзен
|атауы =Әмудария өзені
|шынайы атауы =
|сурет =
|сурет ені =
|сурет атауы =
|карта =
|карта ені =
|карта атауы =
|ұзындығы = 1415
|су алабының ауданы = 309 мың
|су алабы = [[Арал теңізі]]
|өзендердің су алабы =
|су шығыны =
|өлшеу орны =
|бастауы = Гиндукуш тауының солтүстік беткейі
|бастауының орны =
|бастауының биіктігі =
|s_lat_dir = |s_lat_deg = 37|s_lat_min = 06|s_lat_sec = 21
|s_lon_dir = |s_lon_deg = 68|s_lon_min = 18|s_lon_sec = 22
|сағасы = [[Арал теңізі]]
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі =
|m_lat_dir = |m_lat_deg = 44|m_lat_min = 06|m_lat_sec = 30
|m_lon_dir = |m_lon_deg =59 |m_lon_min =40 |m_lon_sec = 52
|еңістігі =
|ел = {{AFG}}<br />{{TJK}}<br />{{TKM}}<br />{{UZB}}
|аймақ =
|ортаққордағы санаты =
}}

[[Сурет:Bridge.Amu.Darya.Urgench.jpg|thumb|200px|Әмударияның үстінен жүргізілген көпір ([[Өзбекстан]], [[Үргеніш|Үргеніш қаласы]]]]
'''Әмудария''' – [[Орталық Азия]]дағы ең ірі және суы мол өзен. [[Пяндж]] және [[Вахш]] өзендерінің қосылған жерінен Әмудария (ежелгі атаулары '''''Әму, Оксус, Балх, Жәйхун''''') деп аталады. Ұзындығы 1415 км (''Пяндж өзенінің бастауынан есептегенде 2540 км''), алабының ауданы 309 мың км².

== Бастауы ==
Әмудария Гиндукуш тауының ([[Ауғанстан]] және [[Пәкістан]] жеріндегі тау) солтүстік беткейінен бастау алады. Негізгі салалары: [[Гунт]], [[Бартанг]], [[Язгулем]], [[Ванч]], Қызылсу, [[Кафирниган]], [[Сурхандария]], Құндыз, [[Шерабад]]. Жазыққа шыққаннан кейін 1100 км бойы [[Тұран ойпаты]]ның шөлді аймағын басып ағады. Бұл бөлігінде өзенге бір де бір сала қосылмайды. [[Арал теңізі]]не құяр жерінде тарамданып (Талдық, [[Қазақдария]], т.б.) кетеді де зор ауқымды атырау (7000 км²) құрайды.

== Гидрологиясы ==
Ағыны таудағы мұз бен қар суынан түзіледі. Өзен көктем мен жазда тасиды және өте лайлы болып келеді. Ең төмен деңгейі қаңтар мен ақпан айларына келеді. Деңгейдің жыл ішіндегі ауытқуы 2 – 3 м-ге дейін барады. Булануға, сіңуге және жер суаруға пайдалануына байланысты [[Нүкіс]]тің тұсына барғанда ағын 40%-ға азаяды. Төменгі ағысында 2 – 2,5 ай қатады. Арнасы жұмсақ тау жыныстарынан құралған. Әмудариядан Қарақұм, [[Әму–Бұхара]], [[Қаршы]] каналдары бастау алады. Төменгі саласында балық шаруашылығы дамыған. [[Чарджоу]] қаласы тұсынан бастап кеме жүзе алады. Әмудария бойындағы ірі қалалар: [[Термез]], [[Керкі]], Нүкіс. Өзен аңғарындағы Қызылқұм және Әмудария қорықтарында қабан, шиебөрі, қоян, қырғауыл, Бұхара елігі, қарақұйрық, т.б. сирек кездесетін жануарлар мекендейді.<ref>Балалар Энциклопедиясы, II- том</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Өзбекстан өзендері]]
[[Санат:Тәжікстан]]
[[Санат:Арал теңізі]]

← Ескі түзетулер	17:54, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(Оң жақ жоғарыда көрсетілген қатысушының (бір ғана қатысушының) арадағы бір түзетуі көрсетілмеген)
(айырмашылығы жоқ)

@@ Жол нөмірі 5: / Жол нөмірі 5: @@
    |сурет ені             =
    |сурет атауы           =
-  |карта                  =Aral Sea watershed.png
+  |карта                  =
    |карта ені             =
-   |карта атауы           =Арал теңізі төңірегіндегі аумақтың картасы. [[Арал теңізі]]нің шекаралары шамамен 2008 жылы көрсетілімі. Әмударияның су жинау алабы қызғылт сары түспен, ал Сырдарияның алабы сары түспен белгіленген.
+   |карта атауы           =
   |ұзындығы               = 1415
   |су алабының ауданы     =  309 мың
@@ Жол нөмірі 31: / Жол нөмірі 31: @@
 [[Сурет:Bridge.Amu.Darya.Urgench.jpg|thumb|200px|Әмударияның үстінен жүргізілген көпір ([[Өзбекстан]], [[Үргеніш|Үргеніш қаласы]]]]
-'''Әмудария''', Әмудәрия – [[Орталық Азия]]дағы ең ірі және суы мол өзен. [[Пяндж]] және [[Вахш]] өзендерінің қосылған жерінен Әмудария (ежелгі атаулары '''''Әму, Оксус, Балх, Жәйхун''''') деп аталады. Ұзындығы 1415 км (''Пяндж өзенінің бастауынан есептегенде 2540 км''), алабының ауданы 309 мың км².
+'''Әмудария''' – [[Орталық Азия]]дағы ең ірі және суы мол өзен. [[Пяндж]] және [[Вахш]] өзендерінің қосылған жерінен Әмудария (ежелгі атаулары '''''Әму, Оксус, Балх, Жәйхун''''') деп аталады. Ұзындығы 1415 км (''Пяндж өзенінің бастауынан есептегенде 2540 км''), алабының ауданы 309 мың км².
 == Бастауы ==
@@ Жол нөмірі 43: / Жол нөмірі 43: @@
 [[Санат:Өзбекстан өзендері]]
-[[Санат:Тәжікстан өзендері]]
+[[Санат:Тәжікстан]]
 [[Санат:Арал теңізі]]