Әйтей батыр - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

2026-07-12T19:09:27Z

1 түзету

Rasulbek Adil: clean up, replaced: Батыр → батыр (2) using AWB

2026-03-28T11:15:03Z

clean up, replaced: Батыр → батыр (2) using AWB

Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:36:54Z

1 түзету

06:12, 2016 ж. тамыздың 5 кезіндегі Batyrbek.kz деген

2016-08-05T06:12:20Z

Жаңа бет

{{мағына|Әйтей}}
'''Әйтей Батыр'''
'''Әйтей Құлманбетұлы''' [[1712]] жылы қазіргі [[Алматы облысы]], [[Еңбекшіқазақ ауданы]] Жарсу өзенінің бойында жылқышының үйінде дүниеге келген. [[Шапырашты]] руының Асылынан тараған Орынбет ұрпағы, [[Құлманбет]]тің үш ұлының ең үлкені. Жастайынан жылқы бағып, тай мініп, асау үйреткен бала, ержете аттың құлағында ойнайтын [[шабандоз]], бапкер, жылқыны өте жақсы танитын сыншы (сейістік) және ат бәйгесі мен көкпар, жеке сайыстарға көп қатысып, шынығып өседі.

----

Ол бала [[жігіт]] кезінен-ақ XVІІІ ғасырда қазақ жеріне, әсіресе, Жетісу өлкесіне тұтқиылдан шабуыл жасаған құба қалмақтың басқыншылық соғысына қарсы күрес жүргізген айтулы [[қазақ]] батырларының бірі. Елінің бас бостандығы мен тәуелсіздігі үшін, атамекен жерді жаудан қорғап қалу үшін арпалыс жолында жан аямай жасақ жинап, күш біріктірген қолбасшы.

Тарихи деректер мен ел аузындағы, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, бізге жеткен шежіре мен аңыз әңгімелерге қарағанда, албан руынан шыққан беделді, ел билеген батыры Хангелдінің басшылығымен Әйтей қалмаққа қарсы көптеген ұрысқа қатысып, әбден шыңдалды.

*[[1729]] жылдың көктемінде [[қазақ]], [[қалмақ]] жасақтары екі төбенің басына жиналып, қан төгіспек үшін бірін-бірі жекпе-жекке шақырады. Қалмақ жағынан дене бітімі ерекше ірі жасақ Жамқайын атын ойнатып, екі төбенің ортасындағы жазыққа шықты да, найзасының ұшын [[қазақ]] жасақтарына қаратты. Ол жекпе-жекке шақырудың белгісі еді. Жамқайынның зор тұлғасын көрген қазақ қолы абыржып тұрып қалады. Дәті шыдап, жекпе-жекке ешкімнің шыға қоймайтын сыңайынан байқаған Хангелді қаны қашып, сұрланып, жан-жағына қарап, сарбаздарын өткір көздерімен шолып өтеді. Осы кезде ортаға атан төсті құлагерін ойнатып, Хангелдінің алдына Әйтей жетіп келеді де:
 
- Ата, батаңызды беріңіз! Жекпе-жекке мен шығамын! - депті. Сонда Хангелді оның түрін көріп:
 
- Балам, жастау екенсің, жасың нешеде, қайратың қандай еді? - деп сұрайды.
 
Әйтей:
 
- Ата, жасым он жетіде, бір топ тал шыбықты бұрағанда суын шығарушы едім, - дейді. Хангелді:
 
- Олай болса, балам, Алла жар болсын, Бәйдібек бабаңның әруағы қолдасын, әу¬мин! - деп қысқа қайырып, батасын береді.

----

Ауыздықпен алысқан [[құлагер]]ін ортекедей орғытып Әйтей де жазыққа шықты. Екі [[сарбаз]] бір-біріне құйындата қарсы шаба жөнелді. Басын жіберген құлагердің құйрығы ұшқан [[құс]]тың қанатындай түп-түзу болып көрінді. Екі [[ат]] бір-біріне жақындасқанда, [[батыр]]лар ұстаған найзалардың қалқанға тиген ащы дауыстары шаңқ-шаңқ етіп, бар назарын осы екі [[сарбаз]]ға аударып тұрған жасақтарға естіліп тұрды.

Екеуі бірін-бірі көпке дейін ала алмайды. [[Қалмақ]]тың қара күші басым болғанымен, амал-тәсілі шамалы, қимылы борпылдақ екен. Әйтейдің шапшаңдығына төтеп бере алмаған қалмақ әбден қансорпа болып терлеп, берекесі кете бастады.

Екеуінің ұрысы қанша [[уақыт]]қа созылғанын кім білсін, бір кезде көз ілеспес жылдамдықпен қимылдаған Әйтей найзаның ұшымен қалмақтың кіндігінің тұсынан шаншып, бұрап-бұрап жіберіп, тартып қалғанда, оның ішек-қарны ақтарылып, өзімен бірге жерге түседі. [[Жер]]ге екі бүктеліп топ ете түскен жауының басын Әйтей қылышымен шауып алады.

Мұны көрген қазақ жасақтары қуанғанынан «Бақтиярлап, Қарасайлап!» төңіректі күңірентіп жіберді. Қалмақтар жағы алдыңғы сенімінен айырылып, қатты абыржиды. Олардың жан-жаққа бытырап қаша бастағанын байқаған қазақтар лап қойып, жауды жеңеді. Осы ұрыстан кейін сол жердің аты «Ойрантөбе» болып, күні бүгінге дейін ел аузында айтылып келеді.

Ата-бабаның әруағы қолдап, алғашқы рет қалмақтың Жамқайын батырымен жекпе-жек ұрыста жеңіске жеткен бала жігіт Әйтейдің атағы тез арада Жетісу аймағына тарайды. Әйтейдің жұрт көзіне түсіп, батыр деген атаққа ие болып, соғысқа нағыз араласқан кезі осыдан басталады. Хангелді Әйтей батырды сарбаздарының мыңбасы етіп сайлайды.

Жалындаған жас [[жолбарыс]] Әйтей батыр әскери қолбасшылыққа ие болғаннан соң дереу іске кіріседі. Алғашқыда әскери жоралғыны неден бастарын білмеген ол, [[ағайын-туған]]ның «бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып», ұйымшылдық демеуі арқасында тізгін-шылбырды жетегіне алғаннан кейін, ар жағын тез-ақ меңгеріп кетеді.

Әйтей де басқа батырлардай елін, жерін қорғауда, азат етуде көптеген [[соғыс]]тарға қатысып, жеңіске жетіп, қазақты [[ұят]]қа қалдырмайтындай, [[қалмақ]]тарды қысқанда суын шығаратын батыр және ел қамқоршысы болды.

Басқа батырларға қарағанда Әйтейдің соғыс әдісі өзгеше болатын. Қарсы келген жаулары басы-көзін, қол-аяғын қорғаймын деп жүргенде, ол көбінесе кіндіктің тұсынан найзамен шаншып, болмаса [[қылыш]]пен шауып, ішек-қарнын ақтарып, ердің басынан жерге шұбатып түсіреді екен.

Сондықтан, оның ұрысын естіген қалмақ маңайынан алыс болуға тырысатын. Онымен жекпе-жекке шығудан қашады екен.

----

'''Күз айы.''' Әйтей [[батыр]]дың шатыры Қаскелеңнің терістік етегіндегі [[Қаратөбе]]нің астындағы сайда, жау көре алмайтын [[Қарасу өзені]]нің бойында болатын. Осы [[қоныс]]тың соғыста стратегиялық маңызы зор екенін батыр өте жақсы білген.

Қаратөбенің шоқысында тұрған күзетші-сақшы жан-жақты қырағылықпен көз жетер алыстағы [[ат]]тыларды көріп, байқап хабарлап тұратын. Осындай жайбарақат күндердің бірінде аттан түспей әбден шаршаған [[жасақтар]]дың көңілдері жай, тынығып жатқанда қалмақтар қоршап алып, естерін жиғызбай, соққыға жығады, біразы қашып құтылады.

Әйтей бастаған біраз тобы қалмаққа берілмей, қасық қаны қалғанша соғысып, олардың да сазайын береді. [[Қазақ]] сарбаздары қол жинап, соғысуға қайта келгенде, Әйтейді жеті жерінен [[найза]]мен түйреп, ат басы бойы жоғары көтеріп қойып, өздері қашып кетіпті. Бұл [[1761]] жылан жылы, батырдың қырық тоғызға келген мүшел жасы екен. Елімізде мүшел жасты адамның өз өміріне қауіпті жас деп айтады.

Әйтей қамығу, қорқу дегенді білмейтін көзсіз батыр еді. Сол кезде оған тең келерлік батыр сирек болатын. [[Батыр]]лық қасиет оның жүрегінде де, білегінде де бар еді. Бірақ кейбір батырлардай Әйтейдің бағы жанбады. Фәни дүниеден ерте өтті, - деп, Шыбыл [[Жауғашар]] батырдың күрсініп, жүрегін елжірете айтқан әңгімелерін әкем Аманнан балалық шағымда көп естуші едім, - дейді, белгілі ақын, сазгер Жарылқасын Аманов.

Әйтейдің артында қалған балалары - Барлыбай, Естемес, Пұстынбай [[ұрпақ]]тары кейін бабасының қаза болған жеріне қоныс теуіп, олардан тараған [[немере-шөберелері]] өсіп-өрбіп, өз алдына бір ауыл болады. Содан бері осы ауыл Әйтей батыр ауылы аталып келеді. Ал, Әйтей үлкен ұлы [[Мамыр]]дың ұрпақтары әкесінің туып-өскен қазіргі [[Еңбекшіқазақ ауданы]] жерлерін мекендеп қалады.

Кейін ұжымдастыру кезінде де колхоз Әйтей батыр болып аталды. Осы ауылда төрт бейіт бар. Қазіргі күмбез тұрғызылған бейіт -«Шошақ мола» деп аталады.

Жолдыбай, Маман, Арқанаты, Естемес ұрпақтарының бейіті қырда, қазіргі Тұрар ауылына төтесінен баратын жолдың бойында. Ал, Жиенбет, Боқаш ұрпақтарының бейіті - Қаратөбеде. Төртінші - ауылға кіреберіс жолдың екі жағындағы атаға бөлінбейтін бейіт. Ол жаппай ашаршылық кезінде пайда болған.

[[Ұлы Отан соғысы]] жылдары Әйтей батыр [[колхоз]]ын әйел адамдар басқарды. Әйтейдің бесінші буыны Есімнің қызы Мәстура - колхоз бастығы, Әйтейдің үшінші ұлы Барлыбайдан туған Маманның шөбересі Жазылбектің кіші ұлы Андайбектің әйелі Алуа - партия ұйымының хатшысы болды.
Қазақтың дәстүрі бойынша ертеде әйелдер ата-бабасының есімін атамаған. [[Аудан]] көлеміндегі бір [[мәжіліс]]те:

Сіздер қай [[колхоз]]дансыз? - деген сұраққа Мәстура да, Алуа да [[ізеттілік]], [[әдептілік]] сақтап, [[баба]]сының есімін айта алмай, күбірлеп жауап бермейді.

Содан бері аудан басшылары [[ауыл]]дың атын өзгертіп «Интернационал» деп қойды.

*[[1941-1945]] жылдарда болған Ұлы Отан соғысына Әйтей батыр ауылынан жүз он сегіз [[адам]] қатысып, олардың жартысы еліне оралмай, майданда қаза болды.

*[[1992]] жылы ауыл тұрғындарының және батырдың ұрпақтарының сұрауы, талабы бойынша бұрынғы [[тарих]]и аты қайтадан «Әйтей батыр» ауылы болды.

Қазір осы [[ауыл]] екі мыңнан астам тұрғыны бар елді мекен. Қаскелең ауданының құрылғанына жетпіс жыл толуына байланысты Қаскелең, [[1999]] жылы Қарасай батыр ауданы болып атанды.
<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
ЖАРЫЛҚАСЫН АМАНҰЛЫ
ақын, сазгер, күйші.

Совет Хан Ғаббасовқа.

Қаз дауысты Совет Хан !
Қаз дауысты Қазыбектей – үндісің ?!
Байтұрсынов Ахметпен – ойың бір,
Ахметтей білімдісің.., тілдісің.
Ұрпақ үшін...
Түн ұйқыңды – төрт бөліп,
Көкірегің өрт болып,
Қайран Ерім – жүрмісің ?..

«Жаның таза, тәнің таза болмаса,
Жойылады Рухың» деп,
«Егер Рухың болмаса,
Жойылады тілің,дінің, ғұрпың» деп,
Шыбын жаның шырқырап жүр Ерім ай,
«Бірте бірте жойылып,
Кетер ме екен – Ұлтым» деп !

«Өзге тілдің бәрін біл,
Өз тіліңді құрметте»- ...
Деген ақын кім екен ?
Кезі кеп бір тілдессе.
Өз тілімді білемін,
Ұмытпаймын өлгенше.
Жалау ету – жат тілін,
Дерем – саған міндет пе ?
Сақта Алла тағы да,
«Үш тұғырлы тіл» деген,
Ұшырадық – індетке ?!

Саналы да санаулы,
Сөз астарын – түсінер.
Тілін білмей өзінің
«Өзге тілді – білем» деп,
Қандай адам – күпінер.
Біз секілді – Ұрпақ та,
Мәңгүрттеніп кетпесе,
«Сатқындар» деп, бәрі де,
Бетімізге – түкірер…

Қайран – Сәкем,
Тіл мен Діннің, Діл мен Тіннің,
Тазалығы қамы үшін,
Қайнап жатыр көкірегің де,
Болат, құрыш – намысың.
Ұртындағы қан мен майды,
Айырмайтын топастар,
Ұстап берген жауыздарға,
Алаштың
Әлихан мен Ахметтей арысын.

“Заман солай болды ғой, деп,
Айтатында бар шығар.
Қиянатты көріп тұрып,
Оған қалай жан шыдар.
Қаз дауысты Совет Ханым,
Ауыр жүк бар мойның да
Ердің Ері – нар шыдар.
Байтұрсынов Ахметтей бір тумам,
Сөйлеп кетсең – тіліңнен бал тамшылар.
Құтты болсын – Жетпіс жасқа келгенің,
Әлі талай ақыл кенің,
Бұлақ көзің аршылар.

24. 01. 2009ж.

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:1712 жылы туғандар]]
[[Санат:1761 жылы қайтыс болғандар]]

{{Stub}}

← Ескі түзетулер	19:09, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

@@ Жол нөмірі 45: / Жол нөмірі 45: @@
 ----
-'''Күз айы.''' Әйтей [[батыр]]дың шатыры Қаскелеңнің терістік етегіндегі [[Қаратөбе]]нің астындағы сайда, жау көре алмайтын [[Қарасу өзені]]нің бойында болатын. Осы [[қоныс]]тың соғыста стратегиялық маңызы зор екенін батыр өте жақсы білген.
+'''Күз айы.''' Әйтей [[батыр]]дың шатыры Қаскелеңнің терістік етегіндегі [[Қаратөбе]]нің астындағы сайда, жау көре алмайтын [[Қарасу (Іле алабындағы өзен)|Қарасу]] өзенінің бойында болатын. Осы [[қоныс]]тың соғыста стратегиялық маңызы зор екенін батыр өте жақсы білген.
 Қаратөбенің шоқысында тұрған күзетші-сақшы жан-жақты қырағылықпен көз жетер алыстағы [[ат]]тыларды көріп, байқап хабарлап тұратын. Осындай жайбарақат күндердің бірінде аттан түспей әбден шаршаған [[жасақтар]]дың көңілдері жай, тынығып жатқанда қалмақтар қоршап алып, естерін жиғызбай, соққыға жығады, біразы қашып құтылады.
@@ Жол нөмірі 72: / Жол нөмірі 72: @@
 *[[1941-1945]] жылдарда болған Ұлы Отан соғысына Әйтей батыр ауылынан жүз он сегіз [[адам]] қатысып, олардың жартысы еліне оралмай, майданда қаза болды.
 *[[1992]] жылы ауыл тұрғындарының және батырдың ұрпақтарының сұрауы, талабы бойынша бұрынғы [[тарих]]и аты қайтадан «Әйтей батыр» ауылы болды.
@@ Жол нөмірі 83: / Жол нөмірі 82: @@
 {{wikify}}
 {{Суретсіз мақала}}
 [[Санат:Қазақ батырлары]]
 [[Санат:1712 жылы туғандар]]
 [[Санат:1761 жылы қайтыс болғандар]]

← Ескі түзетулер	19:36, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)