Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:58:20Z

1 түзету

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

2016-05-04T12:01:37Z

‎top: clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB

Жаңа бет

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = Ұрыс хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Атауы =
| Сурет ені =
| Елтаңба =
| Елтаңба атауы =
| Елтаңба ені =
| Титулы = [[Алтын Орда]]ның 24-ші ханы
| Лақап аты =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1372 жыл|1372]]
| Басқаруын аяқтады = [[1375 жыл|1375]]
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[Мұхаммед Бұлақ хан]]
| Ізбасары = [[Шеркес хан]]
| Титулы_2 = [[Алтын Орда]]ның 27-ші ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = [[1375 жыл|1375]]
| Басқаруын аяқтады_2 = [[1375 жыл|1375]]
| Ізашары_2 = [[Мұхаммед Бұлақ хан]]
| Ізбасары_2 = [[Мұхаммед Бұлақ хан]]
| Титулы_3 = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 9-шы ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = [[1361 жыл|1361]]
| Басқаруын аяқтады_3 = [[1376 жыл|1376]]
| Ізашары_3 = [[Шымтай хан]]
| Ізбасары_3 = [[Тоқтақия хан]]
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Түсініктемелер =
| Діні = [[Ислам]]
| Азаматтығы =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері = [[Қыпшақ даласы|Қазақ сахарасы]]
| Қайтыс болған күні = 1376
| Қайтыс болған жері = [[Қазақстан]]
| Жерленді =
| Династия = [[Орда Ежен хан|Ордаежендіктер]]
| Балалары = [[Тоқтақия хан]]<br />[[Темірмәлік хан]]<br />[[Құйыршық хан]]
}}
'''Ұрыс хан''' - 1361-1376 жылдары билік еткен [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның ханы. [[Шымтай хан]]ның ([[1344]]-[[1361]] жылдары) ұлы '''Ұрыс ханның'''<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> билігі кезінде ([[1361]]-[[1376]] жылдары) [[Ақ Орда]] [[Алтын Орда]]дан бөлініп, тәуелсіз хандық болып жарияланды. [[Ақ Орда]] Орыс хан тұсында едәуір нығаяды. Әйгілі тарихшы [[Қадырғали Жалайыр]]дың айтуынша Орыс хан өз заманының қуатты да құдіретті, батыл билеушісі болған.

==Хан==
Ол ең алдымен [[Ақ Орда]]ның саяси тәуелсіздігін нығайтуға мейлінше күш жұмсады. Оның сыртқы саясаты негізінен [[Әмір Темір]]дің шапқыншылық жорығына тойтарыс беруге бағытталды. Ал ішкі саясаты [[Ақ Орда]]ның экономикасын өркендетіп, мемлекеттік қуатын арттыруды көздеді, ол ең алдымен Сырдария алқабындағы отырықшы егінші аймақтардың егін шаруашылығын өркендетуге және осы өңірдегі шаруашылық, мәдениет орталығы болған қалаларды көркейтуге баса мән берді. Орыс хан [[Алтын Орда]] тағы жолындағы күреске белсене қатысты. Ол хан болып нығайып алған соң ішкі феодалдық қырқысты жойып, [[Алтын Орда]]ны өзіне бағындыруға әрекет етті. Бұл мақсатын жүзеге асыру үшін 1368 жылы [[Еділ]] бойына жорық жасайды. 1374-1375 жылдары [[Сарай-Берке]]ні, [[Қажы-Тархан|Қажы-Тарханды (Астрахань)]] алып, Кама бұлғарларын бағындырады.

== Әмір Темір шабуылы ==
Ақ Орданың саяси қауіпсіздігінен үрейленген [[Әмір Темір]] Ақ Орда тағына өзіне етене жақын Тоқтамысты отырғызуға ұмтылған. Темір өзіне көршілес мемлекеттердің шаруашылық және әскери-саяси жағынан тәуелсіз болғанын қаламады.Осыған орай, XIV ғасырдың екінші жартысында Шығыс [[Дешті-Қыпшақ]]ты, [[Жетісу]]ды жаулап алу жорықтарын бастады, бұл соғыстар түрғылықты халықты қатты дүрліктірді.
*[[1374]]-[[1375]] жылдары Темір Тоқтамысты әскерімен Ақ Ордаға жөнелтті. Қанды шайқас қырғын соғысқа үласты. Соғыста Орыс ханның ұлы Құтлұқ-Бұқа қаза болды. Бұл соғыстың соңында Тоқтамыс әскері толығымен талқандалды. Тоқтамыс бас сауғалап, тірі қалды. Тағы да әскер жинап, қайта шабуыл жасады, бірақ бұл да сәтсіз болды.
*[[1375]]-[[1376]] жылдары Орыс хан соғысты түпкілікті аяқтауға бел байлады. Өз әскерін жинап, Алтын Ордаға бет алды. Екі әскер Сығанақ қаласының маңында кездесті. Алайда күннің күрт суытып кеткендігіне байланысты, шайқас болған жоқ. Қарама-қарсы екі жақ мұнымен тынбай, бір жылдан соң қайта кездесті. Соғыстың тура нәтижелері белғісіз.[[Низам ад-дин Шами]] мен Шааф ад-дин Эли Иезияның мәліметі бойынша, бұл шайқаста (1376-1377 жылдары) Орыс хан қаза болған. Енді бір деректер бойынша, ол [[1380]]-[[1381|81]] жылдары өлген.
*[[1377]] жылы [[Тоқтамыс]] Ақ Орданың астанасы [[Сығанақ]] пен [[Сауран]] қалаларын басып алды. Низам ад-дин Шамидің мәліметі бойынша, Сығанақты Тоқтамыс [[1378]]-[[1379]] жылдары жаулап алған екен. Ол мұнымен тынып қоймай, [[Сарай- Берке]] мен [[Еділ]] бойындағы қалаларды бағындырды. Алтын Орда мен Ақ Орданың көптеғен қалалары Тоқтамыстың иеліғінде болды.
*Орыс хан — Қазақ хандығының іргетасын қалаушы. Өзара қырқысуларды тоқтатуға белсене ат салысқан. Мемлекет біртұтастығын нығайтуға да зор еңбек сіңірғен.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

{{start}}
{{s-bef|before=[[Шымтай хан]]}}
{{s-ttl|title=[[Ақ Орда хандары|Ақ орда хандарының тізімі]]|years=1361–1376}}
{{s-aft|after=[[Құйыршық хан]]}}
{{s-bef|before=[[Мұхаммед Бұлақ хан]] және [[Арабшах хан]]}}
{{s-ttl|title=[[Алтын Орда хандары|Алтын Орда хандарының тізімі]]|years=1368–1376}}
{{s-aft|after=[[Мұхаммед Бұлақ хан]], және [[Арабшах хан]]}}
{{end}}

==Дереккөздер==
<references/>
== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Ордаежендіктер]]
[[Санат:Ақ Орда хандары]]

← Ескі түзетулер	18:58, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Ұрыс хан - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

ArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: | туған → | Туған (2) using AWB