https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 2026-04-18T11:05:47Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B&diff=96527&oldid=prev 2025-04-25T19:38:32Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B&diff=96526&oldid=prev 2014-05-15T05:25:37Z

<p>clean up, replaced: Қазақ энциклопедиясы, 10 том → «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энц using [[Project:AWB|AWB]]</p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Яса''' – [[әскер]]и - [[құқық]]тық заңдар жинағы. 1206 жылы [[Шыңғысхан]]ның басқаруымен өткен [[түрк]]і - [[моңғол]] [[ақсүйек]]терінің құрылтайында құрастырылған;&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''Яса''' — [[Шыңғысхан]] тұсында қабылданған моңғолдардың әдет-ғұрып зандарының жинағы. 13 ғасырдың басында [[моңғол|моңғол мемлекетінің]] құрылуы мемлекетті баскару үшін ортақ, жазбаша баянды етілген құқыктық нормалар мен заң ережелерін әзірлеу қажеттігін туғызды. Жаңа жағдайларға сай келетін, кодификацияланған әрі өзгерістерге ұшыраған әдеттегі құқык осы мақсатқа орайластырылды. [[Заң]]дар мен [[ереже]]лердің бұл жиынтығы Шыңғысханның &quot;Ұлы ясасы&quot; деген атқа ие болды. Яса (неғұрлым толық формасы ясак, моңғол дзасак) &quot;[[қаулы]]&quot;, &quot;заң&quot; дегенді білдіреді. [[Жувейни]]дің айтуы бойынша, Шыңғысханның зандары мен қаулылары орамаларға (&quot;[[тұмар]]&quot;) жазылып, Ясаны терең білетін неғұрлым беделді ханзадаларда сақталған. Яса түпнұсқада сақталмаған және үзінділер мен мазмұны қысқаша баяндаулар түрінде ғана белгілі.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.<br /> «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''Ұлы жасақ''' — [[Шыңғысхан]] тағайындаған заңдар кодексі.<br /> <br /> Ұлы жасақтың кейбір баптары:<br /> # Нәпсіқұмар, оның әйелі бар-жоқтығына қарамастан, ешбір ерекшеліксіз өлім жазасына кесіледі.<br /> # Кімде-кім қасақана өтірік айтса, біреудің ізіне түсіп аңдыса немесе келіспей тұрған екеуінің біреуіне барып жақтасса, ол өлім жазасына кесіледі.<br /> # Кім суға немесе күлге дәрет алса, ол да өлім жазасына кесіледі.<br /> # Кім тауар алып, ақысын қайтара алмаса, тағы да тауар алып, ақысын қайтара алмаса, ол үш мәртеден соң өлім жазасына кесіледі.<br /> # Кім тұтқынға рұқсатсыз тамақ пен киім берсе, ол өлім жазасына кесіледі.<br /> # Кім қашқан құлды немесе тұтқынды тауып алып тұрып, иесіне қайтармаса, өлімге бұйырылады.<br /> # Кімде-кім ас ішіп жатқан адамдардың қасынан өтсе, аттан түсіп, олармен бірге ауқаттануы тиіс, ал аналар бұған қарсылық көрсетпеуге міндетті.<br /> # Әбу Әлидің ұрпақтары мен үрім-бұтағы, сол сияқты [[Құран]] оқушы факирлер және заңгерлер, емшілер, ғұлама ғалымдар, дәрәуіш-кезбелер, азаншылар алым-салықтардан азат етіледі.<br /> # Әскерлер соғысқа кеткенде, әйелдер ерлердің жұмысын істеуі міндетті.<br /> # Егер әмірлердің бірі кінәлі болып, қаған жаза қолдану үшін оған шені ең төменгі қызметкерді жіберген күннің өзінде ол қарсыласпай, хан бұйырған жазаны құлдық ұра қабыл алуы тиіс.<br /> # Әрбір адам діндердің кез-келгенін құрметтей білуге тиісті.<br /> # Мемлекет ішіндегі жай-жағдаяттардан дер кезінде хабардар болып отыру үшін нояндар мен сұлтандар байланыс жүйесін жолға қоюға міндетті.<br /> # Кісі өлтірген қылмысы үшін [[мұсылмандар|мұсылманға]] қырық алтын теңге (балаш), [[қытайлықтар|қытайлыққа]] бір есек түрінен құн төлеп құтылуға рұқсат етіледі.<br /> # Кімнен ұрланған жылқы табылар болса, ол атты иесіне тоғыз жылқы қосып қайтаруға міндетті.<br /> # Кәнизактан туған балалар заңды болып есептелінеді һәм әкесінің бұйрығы болған жағдайда дүние-мүліктен енші алуға құқылы. Дүние, мүлікті бөлу былайша жүзеге асырылады: жасы үлкеннің үлесі де үлкен, кішісі әке шаруашылығын иемденіп қалады. Балалардың үлкенді-кішілі жолдары олардың шешелерінің жол-жоралғысына қарай анықталады. Әйелдердің жол реті некеге тұру уақытына орай белгіленеді.<br /> # Әкесі өлген жағдайда оның мұрасына баласынан басқа адамның қақысы жоқ.<br /> # Ешкімнің де нояндар мен сұлтандар және басқа да шонжарлардың Жалпы кеңесте алдын-ала сайлауынсыз қаған жариялануға құқы жоқ. Мұндайда өлім жазасына бұйырылады.<br /> # Хан тұқымынан бөтен былайғы жұрттың құрметті лауазымға ие болуға қақысы жоқ.<br /> <br /> ==Сілтемелер==<br /> * [[Әскер]] <br /> * [[Құқық]] <br /> * [[Шыңғысхан]]<br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Әскери іс]]<br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

ArystanbekBot