Moderator: 1 түзету

2026-06-26T06:25:27Z

1 түзету

09:43, 2025 ж. тамыздың 8 кезіндегі MuratbekErkebulan деген

2025-08-08T09:43:32Z

Жаңа бет

{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Ұланбатыр
|шынайы атауы = Улаанбаатар<br>{{lang-mn|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|сурет = Chingisiin Talbai 2014-7-11.jpg
|жағдайы = Астана
|ел = Моңғолия
|елтаңба = Mn coa ulaanbaatar.png
|ту =Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 97
|ту ені = 137
|lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 55|lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 55|lon_sec = 0
|CoordAddon = type:city(80000)_region:MN
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 250
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = аймақ
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = сомон
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = Сайнбуянгийн Амарсайхан<ref name="Мэр">[http://ulaanbaatar.mn/Home/newsdetail?dataID=41446 Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч С.Амарсайхан]</ref>
|құрылған уақыты = 1639
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = 1706 ж. дейін Урга ({{lang-mn|Өргөө}})<br />1911 ж. дейін Их-хуре ({{lang-mn|Их хүрээ}})<br />1924 ж. дейін Нийслел-хуре ({{lang-mn|Нийслэл хүрээ}})
|статус алуы =
|жер аумағы = 4 704,4
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 1350
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 1 405 000<ref name="Ноябрь 2017">[http://www.ubstat.mn/Upload/Reports/sariin_taniltsuulga_2017_onii_8_sar_ulaanbaatar_2017-12.pdf “Нийслэл хотын эдийн засаг, нийгмийн байдал” 2017 оны 11-р сарын статистикийн танилцуулга] (қараша 2017)</ref>
|санақ жылы = 2017
|тығыздығы = 297,8
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +8
|DST =
|телефон коды = +976 (0)11
|пошта индексі = 210 xxx
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = УА_, УБ_, УН_
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Ulan Bator
|сайты = http://www.ulaanbaatar.mn/
|сайт тілі = mn
|сайт тілі 2 = en
}}
[[Сурет:Ulaanbaatar city Mongolia.ogv|thumb|right|300px|Ulaanbaatar]]
'''Ұланбатыр''' ({{lang-mn|Улаанбаатар}} {{IPA|/ʊɮɑːŋ.bɑːtʰɑ̆r/}}) — [[Моңғолия]]ның астанасы және де ең үлкен қаласы. 2012 жылғы дерек бойынша қала тұрғындарының саны 1,2 миллионнан астам.

Ұланбатыр Моңғолияның орталық бөлігінде [[Туул]] өзенінің бойында, теңіз деңгейінен 1310 м биіктікте орналасқан. Ел басқару орталығынан басқа экономика, мәдениет, білім, денсаулық орталығы болып келеді. Ұланбатыр транспорт жолдарының орталығы Моңғолияның барлық қалаларымен байланысады, темір жол арқылы Ресейдің Транс-Сібір және Қытай темір жол торабына қосыла алады.

Ұланбатыр қаласы алғаш 1639 жылы [[Буддизм]] орталығы болып орнаған, 1921 жылғы революциядан кейін ел астанасы болған. Көне түркі тілінде ұлан сөзі жас мағынасын береді. Ұлан-батыр яғни Жас-батыр қала мағыналы болады.

== Атауы ==
=== Моңғолша ===
Ұлаанбаатар қаласының тарихта көптеген атулары болған. 1639-1706 жылдары '''Өргөө''', 1706-1911 жылдары '''Их Хүрээ''', '''Да Хүрээ''' немесе жай '''Хүрээ''' деп аталған. 1911 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін '''Нийслэл Хүрээ''' деп аталған.

1924 жылы Моңғол Халық Республикасының ({{lang-mn|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}}) астанасы болып, '''Ұлаанбаатар''' (Моңғол жазуы бойынша: [[Сурет:Ulaghanbaghatur.svg|17px]] ) болып өзгерген. Ұлаанбаатар аталуына сол жылдары Моңғолияда Коминтери ұйымының басшысы [[Тұрар Рысқұлов]]пен [[Тауданбек Дәуітбай]]дың ықпалы болған деп айтылады. Ұлаанбаатар сөзінің қазақша мағанасы Қызыл батыр.

=== Басқа тілдерде ===
1924 жылға дейін [[Еуропа]] және [[Солтүстік Америка]]да Ұланбатырды көбінесе ''Урга''', ''Urga (Өргөө-Орда, үй деген мағынаға жақын сөз)'' немесе Күрээ, ''Kureе'' деп аталып келген.

Ұланбатыр қаласы 1911 жылға дейін [[Манжурия]]ның бір бөлігі болған Манжурия тілінде '''Күрээ''' аталған.

== Географиясы ==
Ұланбатыр қаласы [[Туул]] өзенінің бойында, [[Богд хан]], [[Баянзүрх]], [[Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй хайрхан]] деген төрт таудың ортасында теңіз деңгейінен 1351 м биіктікте орналасқан.

=== Ауа райы ===
[[Сурет:ClimateUlaanbaatarMongolia.PNG|thumbnail|right|190px|Ұланбатыр қаласының ауа райы]]
Ұланбатыр қаласы теңіз деңгейінен биік және теңізден бірнеше жүз шақырым қашық орналасқандықтан дүниежүзіндегі суық астаналардың бірі болып саналады. Жылдағы орташа температура -1.3 °C. жазы қысқа әрі жылы, қысы қатты суық әрі ұзаққа созылады.
Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 242.7 мм, ылғалдылығы 69%

== Әкімшілік құрылысы ==
[[Сурет:Ulan Bator subdivisions.png|thumb|200px|left|Ұланбатыр қаласының әкімшілік құрылысы]]
Ұланбатыр қаласы Моңғолияның астанасы [[Баянзүрх]], [[Баянгол]], [[Сонгинохайрхан]], [[Чингэлтэй]], [[Сүхбаатар]], [[Хан-Уул]], [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] деген 9 ауданға ({{lang-mn|дүүрэг}}) бөлінеді. Аудандар кварталы-шағынаудандардан ({{lang-mn|хороо}}) тұрады.

Қала әкіміне үміткер атын төрт жыл сайын сайланып тұратын Қалалық мәслихат басшысы премьер-министрге ұсынады. Үкімет басшысы өз тарапынан ұсынылған үміткерді қала әкімі ретінде төрт жылға сайлайды.

== Қала халқы ==
2008 жылғы Маусым айында қала тұрғындарының саны 1,044,500 тығыздығы әр шаршы шақырымға 222 адамнан.
Барлық тұрғындардың 67%-сі 35-тен төмен жастар оның 30% 16-дан төмен жастағы балалар.

{| class="wikitable"
|-
! [[дүүрэг]] (район)
! [[хороо]] (микро район).
! Халық саны (01.01.2006)
! Ауданы км²
! тығыздығы адам./км²
|-
| Баянғол
| 20
| 160 479
| 29,5
| 5440.0
|-
| Чингэлтэй
| 18
| 130 501
| 89,3
| 1461,4
|-
| Сүхбаатар
| 16
| 117 233
| 208,4
| 562,5
|-
| Хан-Уул
| 14
| 87 912
| 484,7
| 181,4
|-
| Сонгинохайрхан
| 21
| 204 587
| 1200,6
| 170,4
|-
| Баянзүрх
| 20
| 196 132
| 1244,1
| 157,6
|-
| Бағануур
| 4
| 25 261
| 620,2
| 40,7
|-
| Налайх
| 6
| 26 529
| 687,6
| 38,6
|-
| Бағахангай
| 2
| 3776
| 140,0
| 27,0
|-
| '''Ұланбатыр бойынша'''
| '''121'''
| '''952 410'''
| '''4704,4'''
| '''202,5'''
|}

== Транспорт ==
[[Сурет:Ulaanbaatar Railway Station.jpg|thumb|left|Ұланбатыр қаласының вокзалы]]
=== Халықаралық ===
Ұланбатыр қаласының оңтүстік шығыс бөлігінде, қаладан 18 км жерде [[Шыңғыс хан атындағы халықаралық әуежай]] орналасқан. Әуежайдан [[Токио]], [[Сеул]], [[Берлин]], [[Мәскеу]], [[Иркутск]], [[Бейжің]] қалаларына тұрақты ұшақ қатынайды. Ұланбатырдағы Моңғолия темір жолы торабы [[Транс-Сібір темір жолы]], [[Қытай темір жол торабы]] қосылған.

=== Ішкі ===
Ұланбатыр қаласы Моңғолияның барлық қалаларымен жол қатынасы бар. Бұл жолдардың көбісі асфальт төселмеген қиыршық тасты жолдар болып келеді.

== Білім және Ғылым ==

Ұланбатыр қаласы елді білім және ғылым орталығы болып келеді. Мұнда Моңғолия Ғылым акедемиясы, Университеттер, Ғылыми зерттеу институттары жұмыс істеуде.

== Экономика ==
Қаланың бір ерекшелігі мұнда елдегі кәсіпорындардың ең көп бөлігі орналасқандығында. Қаладағы бес мыңға жуық кәсіпорын Моңғолия елінің жалпы ішкі өнімнің 40% өндіруде.
Қаладағы Ұланбатыр ЖЭО 1, Ұланбатыр ЖЭО 2, Ұланбатыр ЖЭО-3, Ұланбатыр ЖЭО-4 елдің жалпы электроэнергиясының 85 % шығарады.

== Мәдениет ==

{|class="graytable" style="text-align:center"
|+
|[[file:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|center|x120px]]
|[[file:State Academic Drama Theater.jpg|center|x120px]]
|[[file:National Art Gallery of Mongolia.jpg|center|x120px]]
|-
|Мемлекеттік опера театры
|Драма театры
|Ұлттық галерея
|}

== Туризм ==
[[Сурет:Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg|thumb|[[Гандан хийд монстарь]] ]]
Ұланбатыр қаласында қымбат тарихи жәдігерлер сақталған музейлер, [[Буддизм|Будда мәдениет орталығы]], [[Сүхбаатар алаңы]] және қала төңірегінде әсем табиғаты бар жерлер көп. Қала басшылары туристерді тарту үшін көптеген жұмыстар іс шараларды өткізуде.

== Бауырлас қалалар ==
* {{RUS}}, [[Мәскеу]]
* {{CHN}}, [[Хөххот]]
* {{KOR}}, [[Сеул]]
* {{JPN}}, [[Саппоро]]
* {{USA}}, [[Денвер]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Азия елордалары}}

[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Ұланбатыр]]
[[Санат:Моңғолия қалалары]]

← Ескі түзетулер	06:25, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Ұланбатыр - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

09:43, 2025 ж. тамыздың 8 кезіндегі MuratbekErkebulan деген