https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D2%AE%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B6%D1%96 2026-09-07T22:30:25Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%AE%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B6%D1%96&diff=114220&oldid=prev 2026-06-26T06:25:37Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:25, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%AE%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B6%D1%96&diff=114219&oldid=prev 2026-06-22T18:49:18Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">Тарих</span></span></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Елді мекен<br /> |статусы = қалалық округ<br /> |қазақша атауы = Үрімжі<br /> |шынайы атауы = 乌鲁木齐 &lt;center&gt;Wūlǔmùqí&lt;/center&gt;<br /> |сурет = {{Фотомонтаж<br /> |photo2b = Location of Ürümqi Prefecture within Xinjiang (China).png<br /> |photo1b = Ürümqi_montage.png<br /> |photo1a =<br /> |photo1c = <br /> |color = white<br /> }}<br /> |жағдайы = Қалалық округ<br /> |ел = Қытай<br /> |елтаңба = <br /> |ту = <br /> |елтаңба сипаттамасы = <br /> |ту сипаттамасы = <br /> |елтаңба ені = <br /> |ту ені = <br /> |lat_dir = |lat_deg = 43 |lat_min = 49 |lat_sec = 00<br /> |lon_dir = |lon_deg = 87 |lon_min = 36 |lon_sec = 00 <br /> |CoordAddon = <br /> |CoordScale = <br /> |шекара түрі = <br /> |кестедегі шекара = <br /> |ел картасының өлшемi = <br /> |аймақ картасының өлшемi = <br /> |аудан картасының өлшемi = <br /> |аймақ түрі = Ауданы <br /> |аймағы = Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы <br /> |кестедегі аймақ = <br /> |аудан түрі = Қалалық округ<br /> |ауданы = Үрімжі<br /> |кестедегі аудан = <br /> |қауым түрі = <br /> |қауым = <br /> |кестедегі қауым = <br /> |ішкі бөлінісі = 7 аудан, 1 ауылдық аудан<br /> |басшының түрi = <br /> |басшысы = <br /> |құрылған уақыты = <br /> |алғашқы дерек = <br /> |бұрынғы атаулары = Дихуа (1755–1954)<br /> |статус алуы = 1884<br /> |жер аумағы = 13 800<br /> |биiктiктiң түрi = Орташа биіктігі<br /> |орталығының биiктігі = 800<br /> |климаты = Құрғақ континенттік<br /> |ресми тілі = қытай тілі<br /> |тұрғыны = {{өсім}}4 054 200<br /> |санақ жылы = 2024<br /> |тығыздығы = шамамен 250<br /> |шоғырлануы = <br /> |ұлттық құрамы = ұйғырлар, ханьдар, қазақтар, хуэй, қырғыздар, т.б.<br /> |конфессионалдық құрамы = ислам, буддизм, христиан, дәстүрлі нанымдар<br /> |этнохороним = <br /> |уақыт белдеуі = +6<br /> |DST = қолданылмайды<br /> |телефон коды = 0991<br /> |пошта индексі = 830000<br /> |пошта индекстері = <br /> |автомобиль коды = 新A<br /> |идентификатор түрі = <br /> |сандық идентификаторы = <br /> |ортаққордағы санаты = <br /> |сайты = http://www.wlmq.gov.cn/<br /> |сайт тілі = <br /> }}<br /> '''Үрімжі''' ({{lang-kz|'''ءۇرىمجى'''}}, {{lang-ug|ئۈرۈمچی, Ürümchi}}, {{lang-zh|乌鲁木齐}} {{lang-zh-pinyin|Wūlǔmùqí}}) – [[Қытай]]дың [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы‎]]ның орталығы, оның саяси, экономикалық, мәдениетттік орталықтары.<br /> <br /> == Географиялық орналасуы ==<br /> Үрімжі [[Азия]]–[[Еуропа]] құрлығының кіндігіне, [[Тянь-Шань|Тянь-Шань(Тәңір таулары)]] орта бөлігінің солтүстік бөктеріне, [[Жоңғар ойпаты]]ның оңтүстігіне орналасқан. Үрімжінің үш жағын тау қоршаған, солтүстігі көсілген тұнбалы сектор пішінді жазық, шамамен теңіз деңгейінен 680–920 м. биік. Үрімжі дүние бойынша теңізден ең алыс жатқан қала. <br /> Тарихы [[1755]] ж. [[Чиң|Чиң(清代)]] үкіметі қазіргі Үрімжінің Жюжяуан деген жеріндегі Миң көне қаласында бекініс-қорған салғызып, әскер тұрғызды, әрі оған «Үрімжі» деп ат қойды.<br /> <br /> [[1763]] ж. қала атын “Дихуа” деп өзгерткен. [[1884]] жылы Шыңжаң өлке болып құрылды да, Үрімжі өлке орталығы болып белгіленді.<br /> <br /> Үрімжі мұхиттан ең алыс орналасқан ірі қалаболып саналады.<br /> <br /> == Жұрттануы ==<br /> Жалпы халық саны 2 млн асады. Оның ішінде [[Қытайлар|қытай]], [[Ұйғырлар|ұйғыр]], [[Дүңгендер|дүңген]], [[Қазақтар|қазақ]], [[Моңғолдар|моңғол]], [[Қырғыздар|қырғыз]] қатарлы 47 ұлт өкілдері бар. Қытайдағы ұлттар саны ең көп қалалардың бірі. Қала тұрғындарының жалпы саны 1 млн. 643760 адам (2000). Оның ішінде ұйғыр 210546, қытай 1 млн. 199783, қазақ 49904, дүңген 151898, қырғыз 1148, моңғол 6747, қалғандарын басқа халық өкілдері құрайды.<br /> <br /> == Шаруашылығы ==<br /> Үрімжі Қытайдың батысқа ашылған маңызды қақпасы әрі сыртпен экономикалық, мәдени ауыс-күйісінің терезесі болып отыр. Осы кезде Үрімжі әуежайы халықаралық және ішкі 61 әуе жолын ашты, ал ел іші-сыртына 17 пар қос бағытты пойыздар қатынайды. Үрімжі Шыңжаң пошта–телеграф коммуникациясының торабы. Еуразия коммуникациялық оптикалық кабельдері, GSM сандық ұялы байланысы бар.<br /> <br /> Үрімжі [[Шыңжаң]]ның өнеркәсіп базасы, онда мұнай мәнерлеу, металлургия, электр қуаты, көмір, тоқыма өнеркәсібі, құрылыс материалдары, механикаларды тірек еткен, химия өнеркәсібі, былғары өңдеу, баспа, азық-түлік, пластик тұтыну бұйымдары, жиһаз жасау сияқтыларға арналған біртұтас өнеркәсіп жүйесі бар. Үрімжі қаласының ауыл шаруашылығы көкөніс, жеміс-жидек, орманшылық, шөп, гүл сияқты сан алуан шаруашылық түрі біріккен қала маңы ауыл шаруашылық арнасына жатады.<br /> <br /> == Тарих ==<br /> Орта ғасырларда Үрімжі аймағында Юйлунг (Урум) деп аталатын түрік тайпасы өмір сүрген және бұл жерде Ұлнтай (Үрімтай) деген қала болған. Үрімжі атауы Үрімтай сөзінен шыққан деген пікір бар. Кейбір ғалымдар Үрімжі моңғол тілінен аударғанда «Көркем жайлау» дегенді білдіреді дейді. XVI ғасырда моңғол ойрат тайпасы шығыстан қоныс аударып, Үрімжі аймағына қоныстанды. 1755-57 жылдары [[Цинь патшалығы]] (清帝国）Жоңғар хандығын жойып, 1759 жылы бүкіл Шығыс Түркістанды жаулап алып, [[Тянь-Шань]] аймағында өз билігін орнатты. 1763 жылы [[Цинь династиясы]] Үрімжідегі қазіргі Хуң Шань қаласының ([[Қызыл тау]]) маңына бекініс салып, оны [[“Ди Хуа”]] деп атады (ашу, ағарту, және еске түсіріңіз). Содан бері қала құрылысы үздіксіз болды. 1758 жылы Цинь үкіметінің [[Абылай хан]] келісімімен Үрімжіде қазақтар үшін арнайы базар ашылды. Сол жылы [[Қабанбай батыр]] бастаған қазақстандық сауда делегациясы сауда жасау үшін Үрімжі базарына жылқыларды айдап барды. Содан кейін Үрімжі біртіндеп Қытайдың батысындағы басты сауда қаласына айналды. Батыс Қытайдағы мұсылмандар көтерілісі жеңіліске ұшырағаннан кейін 1884 ж. Ди Хуа - Шыңжаң провинциясының орталығы. ретінде белгіленген. Үрімжі тұрғындары көбейіп, қала құрылысы артты. 1945 жылы Гоминдан үкіметі Үрімжіге ресми қала мәртебесін берді. Қала 5 округтен және бірнеше ауылдық әкімшіліктерден тұрды. 1949 жылы қыркүйекте Үрімжідегі Гоминдан үкіметі Қытай Коммунистік партиясына бейбіт жолмен бағынды. 1955 жылы Үрімжіде Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы құрылды. Үрімжі қаласының қала құрылысы мен мәдениеті 1980 жылдардан бастап қарқынды дамып келеді. Қалада ауыр және түсті металлургия, тракторлар, автомобиль жөндеу, химия, цемент, жеңіл және тамақ өнеркәсібі, су және электр станциялары, университеттер, педагогикалық, мұнай, а. ш. Институттар бар. Көмір Атырауда өндіріледі. Бүгінгі таңда Үрімжі Қытайдың батыс бөлігіндегі маңызды халықаралық сауда-экономикалық орта болып табылады. Үрімжі сонымен қатар Қытайдағы қазақтардың мәдени орталығы. Шыңжаң қоғамдық ғылымдар академиясы мен Шыңжаң университетінде қазақтың тарихы мен мәдениетін зерттейтін ғалымдар бар.<br /> <br /> [[БАҚ]] - Қытайда қазақ тілінде шығатын саяси, әдеби және ғыл. басылымдар “Шыңжаң газеті”, “Ұлттар ынтымағы”, “Шұғыла”, “Шет ел әдебиеті”, “Мұра”, “Шыңжаң қоғамдық ғылымы”, “Тіл және аударма” сияқты мерзімді басылымдар және “Шыңжаң халық баспасы”, “Шыңжаң оқу-ағарту баспасы”, “Шыңжаң жастар-өрендер баспасы”, “Шыңжаң ғылыми-техника баспасының” қазақ редакциясы бөлімдері шығаратын әртүрлі кітаптар жарық көреді. Шыңжаң халық радиосының қазақ бөлімі, Шыңжаң телеарнасы қазақ тілінде үш арнамен күн сайын хабар таратады.<br /> <br /> [[Санат:Қытай қалалары]]<br /> [[Санат:Миллионер қалалар]]<br /> [[Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы]]</div>

~2026-36313-57