https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2Құспан Еспендіұлы Темірғалиев - Түзету тарихы2026-09-07T20:26:50ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2&diff=127795&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-07-12T14:47:47Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">14:47, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2&diff=127794&oldid=prevInternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.52026-07-06T18:38:07Z<p>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Мемлекеттік қайраткер<br />
| түс = <br />
| Қазақша есімі = Құспан Еспендіұлы Темірғалиев<br />
| Шынайы есімі =<br />
| Суреті = <br />
| Сурет ені = <br />
| Атауы =<br />
| Титулы = [[Гурьев мемлекеттік педагогикалық институты]]ның ректоры<br />
| Ту = <br />
| Ту2 = <br />
| Басқара бастады = [[1950]]<br />
| Басқаруын аяқтады = [[1955]]<br />
| Ізашары = <br />
| Ізбасары = [[Сүгірбай Байтықұлы Байтықов|Сүгірбай Байтықов]]<br />
<br />
| Туған күні = 28.12.1919<br />
| Туған жері = Шоңғай станциясы, {{туғанжері|Бөкей ордасы ауданы{{!}}Орда ауданы|Бөкей ордасы ауданында}}, [[Орал облысы]]<br />
| Қайтыс болған күні = 2003<br />
| Қайтыс болған жері = ?<br />
| Жерленді = <br />
| Діні = <br />
| Әкесі =<br />
| Анасы = <br />
| Жұбайы = Роза Гаязқызы<br />
| Балалары = Наиля, Мунира, Тимур<br />
| Партиясы = <br />
| Білімі = <br />
| Қолтаңбасы = <br />
| Commons = <br />
| Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent"<br />
{{!}} {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} {{!!}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{!!}} {{Мәскеуді қорғағаны үшін медалі}} {{!!}} {{Ерлігі үшін медалі (КСРО)}} <br />
{{!}}-<br />
{{!}} {{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}} {{!!}} {{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}} {{!!}} {{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}<br />
{{!}}} <br />
| Сайты = <br />
}}<br />
'''Құспан Еспендіұлы Темірғалиев''' ([[28 желтоқсан]] [[1919]], Шоңғай станциясы, [[Орда ауданы]], [[Орал облысы]] - [[2003]]) — тарих ғылымдарының докторы, профессор, Ұлы Отан соғысының ардагері, Қазақстандағы мұнай өнеркәсібінің тарихын зерттеген көрнекті ғалым, алғашқы Гурьев мұғалімдер институтының ұйымдастырушысы әрі тұңғыш ректоры.<br />
<br />
== Өмірбаяны ==<br />
Темірғалиев Құспан Еспендіұлы 1919 жылы 28 желтоқсанда [[Орал облысы]] [[Орда ауданы]] Шоңғай станциясында қарапайым жұмысшы-шебердің отбасында дүниеге келді. Ерте жастан еңбекке араласып, 13 жасында [[Астрахан облысы|Астрахан облысының]] «13 лет Октября» колхозында шопанның көмекшісі болды. Астрахан рабфагінде білім алып, 1939 жылы Орал педагогикалық институтының тарих факультетіне оқуға түсті.<br />
<br />
1939 жылы қазан айында [[Қызыл Әскер]] қатарына шақырылып, [[Новосібір]] қаласында 193-шы Сібір атқыштар дивизиясының 418-ші атқыштар полкінде әскери қызмет етті. Снайпер, спортшы ретінде шыңдалып, Ұлы Отан соғысына қатысып, майданды аға лейтенант шенінде аяқтады<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91411115/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D5b0bd66f22837ed8e65e4e160542d454b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&</ref>. <br />
<br />
1945 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] тарих факультетіне түсіп, 1950 жылы үздік дипломмен тәмамдады. <br />
<br />
1950 жылы жаңа ұйымдастырылған Гурьев мұғалімдер институтына директор болып тағайындалып, кейін бұл оқу орны Гурьев педагогикалық институты (қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) болып қалыптасты<ref>https://asu.edu.kz/university/people/Rector/330/</ref>.<br />
<br />
1959 жылы кандидаттық, 1966 жылы докторлық диссертация қорғады. <br />
<br />
1966 жылдан Жамбыл қаласында [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|Жамбыл технологиялық институтының]] кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. <br />
<br />
1973 жылы профессор ғылыми атағын алды. <br />
<br />
1976 жылдан бастап «КПСС тарихы және саясаттану» кафедрасын басқарды, осы кезеңде 15 ғылым кандидатын, 2 ғылым докторын дайындады. <br />
<br />
1997–2003 жылдары [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінде]] «Қазақстан тарихы» кафедрасында қызмет атқарды<ref>https://asu.edu.kz/upload/iblock/b22/nauryz.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428111727/https://asu.edu.kz/upload/iblock/b22/nauryz.pdf |date=2021-04-28 }}</ref>. <br />
<br />
== Ғылыми және қоғамдық қызметі ==<br />
Темірғалиев Құспан Еспендіұлы Гурьев қаласында алғашқы жоғары оқу орнын ұйымдастыруға және оның қалыптасуына зор еңбек сіңірді. Ғалым мұнай өнеркәсібінің дамуы, Қазақстандағы партия ұйымдарының қызметі жайлы зерттеулерімен белгілі.<br />
<br />
20 жыл бойы Гурьев және Жамбыл облыстық «Білім» қоғамының басқармасын басқарды. 12 жыл бойы жас лекторлар мектебін ұйымдастырып, екі мәрте КСРО халық университеттерінің Бүкілодақтық байқауында жеңімпаз атанды.<br />
<br />
== Негізгі еңбектері ==<br />
* «Қазақстандағы мұнай өнеркәсібінің дамуы мен өркендеуі»<br />
* «Социалистік дәуірдегі Ембі мұнай өнеркәсібі» (1957)<br />
* «Қазақстан мұнайын игеру жолындағы күрес» (1982)<br />
<br />
Сонымен қатар 100-ден астам ғылыми-методикалық мақалалар, монографиялар жариялады.<br />
<br />
== Марапаттары мен атақтары ==<br />
Орден «Отан соғысы» II дәрежесі<br />
<br />
«Мәскеуді қорғағаны үшін» медалі<br />
<br />
«Ерлігі үшін» медалі<br />
<br />
«1941–1945 жж. Германияны жеңгені үшін» медалі<br />
<br />
Орден «Құрмет белгісі»<br />
<br />
«Ерен еңбегі үшін» медалі (В.И. Лениннің 100 жылдығына орай)<br />
<br />
«Еңбек ардагері» медалі<br />
<br />
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің үш Құрмет грамотасы<br />
<br />
Барлығы — 16 үкіметтік ордендер мен медальдардың иегері.<br />
<br />
1991 жылы Жамбыл қаласына сіңірген еңбегі үшін «Жамбыл қаласының құрметті азаматы» атағы берілді.<br />
<br />
Оның есімі ғылым мен білім тарихында сақталды. Тараз мемлекеттік университетінде арнайы аудитория ашылған, тұрған үйіне ескерткіш тақта орнатылған. <br />
<br />
== Сілтеме==<br />
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9 , VII том<br />
<br />
Тельман ДОСТАНБАЕВ. Знамя труда. 22 декабря 2009<br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
{{дереккөздер}}<br />
<br />
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]<br />
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]<br />
[[Санат:Профессорлар]]</div>InternetArchiveBot