Moderator: 1 түзету

2025-04-25T17:55:40Z

1 түзету

Nurkhan: /* Түсініктемелер */

2016-07-14T10:05:00Z

‎Түсініктемелер

Жаңа бет

[[Сурет:Continentes.png|thumb|300px|Түрлі құрлықтарды көрсететін анимациялық, түспен кодталған карта. [[Құрлық#Құрлықтардың бөлінуі|Конвенциясы мен моделіне байланысты]], кейбір континенттер шоғырландырылған немесе кішірек құрлықтарға бөлінген болуы мүмкін: мысалы, [[Еуразия]] жиі [[Еуропа]] мен [[Азия]]ға (қызыл реңктер) бөлінеді, ал [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], кейде бір [[Американдық]] құрлық (жасыл реңктері) ретінде танылады.]]
[[Сурет:Dymaxion map unfolded-no-ocean.png|thumb|300px|right|[[Бакминстер Фуллер]]дің [[Dymaxion картасы]] жер массасын аз бұзылатын дерлік бір үздіксіз континент көрсеткендей]]
'''Құрлық''', материк, континент — [[жер қабығы]]ның [[Мұхит|дүниежүзілік мұхит]] деңгейінен көтеріңкі ірі бөлігі. Оның шеткі аймақтары мұхит деңгейінен төменде жатыр (қ. [[Құрлықтық беткей]]). Құрлықтың жалпы аумағы [[149,1 млн. км²]] немесе жалпы жер шарының [[29,2%]]-ын алады. Солтүстік жарты шардың 39%-ын, оңтүстік жарты шардың 19%-ын құрайды. Қазіргі геологиялық дәуірде ол 6 континенттен — [[Австралия]], [[Антарктида]], [[Африка]], [[Еуразия]], [[Оңтүстік Америка]] және [[Солтүстік Америка]]дан тұрады. Құрлықтың 36%-ы таулы, 64%-ы жазық. Құрлық астындағы жер қабығының қалыңдығы 25-тен 75 км-ге дейін жетеді. Ішкі континенттік және шеткі континенттік құрылымдардан тұрады. Біріншісіне көне және [[жас платформа]]ларда дамыған жазық өңірлер және [[геосинклиналдық қатпарлы облыс]]тарда пайда болған таулы құрылымдар жатады. Екінші типтік құрылымдарға континенттердің су астындағы тегістелген жалғасы ([[қайраң]], [[беткей]]), пассивті жиегі (атланттық) және кезектесе орналасқан қайраңдық, беткей, терең [[қазаншұңқыр]]лар, [[шұңғыма]]лар, мұхиттың қарқынды дамыған [[арал]] доғаларының ([[Тынық мұхит]]тың) шеткі аймақтары жатады. Құрлықтар ұзақ уақытты қамтитын эволюциялық дамудың нәтижесінде пайда болған гетерогенді дене саналады, ол [[фиксизм теориясы]] бойынша геосинклиналдардың дамуы барысында ертедегі ядролардың бірігіп ұлғаюы нәтижесінде пайда болған. [[Мобилизм теориясы]] бойынша, қазіргі құрлықтар бір уақыттарда бүтін болған [[Пангея континенті]] бөлшектеніп, алдымен [[Лавразия]]ға және [[Гондвана]]ға бөлінген. Құрлықтардың нобайы мұхиттардың ашылуынан және [[литосфералық плита]]лардың соқтығысуынан өзгеріп отырған.
== Құрлықтар саны ==
<center>
{| class="wikitable" align="center"
! colspan="9" | Моделдер
|-
|style="background-color:#FFFFFF" colspan="9"|[[Сурет:Continental models.gif|center|300px]]<center>Түрлі құрлықтарды көрсететін түспен кодталған карта. Ұқсас реңктері шоғырландырылған немесе кіші болуы мүмкін
|-
|'''7 құрлық''' <ref name=AoCA>[http://atlas.gc.ca/site/english/maps/reference/international/world/referencemap_image_view The World - Continents], [http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/index.html ''Atlas of Canada'']</ref><ref name=EB>"[http://www.britannica.com/ebc/article-9361501 Continent]". ''[[Encyclopædia Britannica]]''. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.</ref><ref name=NatlGeo>[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=world&Mode=d&SubMode=w World], ''[[National Geographic]] - [http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/ Xpeditions Atlas].'' 2006. Washington, DC: National Geographic Society.</ref><ref name=Oxford1>''[[Oxford English Dictionary|The New Oxford Dictionary of English]].'' 2001. New York: Oxford University Press.</ref><ref name=Encarta>"[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553387/Continent.html Continent]". ''[[Encarta|MSN Encarta Online Encyclopedia 2006]].''</ref><ref name=Oxford2>"Continent". McArthur, Tom, ed. 1992. ''The Oxford Companion to the English Language''. New York: Oxford University Press; p. 260.</ref>||<center>    [[Солтүстік Америка|Сол. Америка]]||<center>    [[Оңтүстік Америка|Оң. Америка]]||<center>    [[Антарктика]]||<center>    [[Африка]]||<center>    [[Еуропа]]||<center>    [[Азия]]||<center>    [[Аустралия (құрлық)|Аустралия]]
|-
|'''6 құрлық''' <ref name=EB /><ref name=Columbia>"[http://www.bartleby.com/65/co/continent.html Continent]". ''[http://www.bartleby.com/65/ The Columbia Encyclopedia]''. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.</ref>||<center>    Сол. Америка ||<center>    Оң. Америка ||<center>    Антарктика||<center>    Африка||colspan="2" |<center>       [[Еуразия]]||<center>    Аустралия
|-
|'''6 құрлық''' ||colspan="2"|<center>       [[Америкалар|Америка]]||<center>    Антарктика||<center>    Африка||<center>    Еуропа||<center>    Азия||<center>    Аустралия
|-
|'''5 құрлық'''<ref name="OU">Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7</ref><ref name="LCC">Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0</ref> ||colspan="2" |<center>       Америка|| ||<center>    Африка||<center>    Еуропа||<center>    Азия||<center>    Аустралия
|}
</center>

== Құрлықтар аумағы мен жұрты ==
[[Сурет:ContinentStatistics.svg|thumb|300px|Халық саны және жер көлемін салыстыру]]
{| class="wikitable sortable" style="text-align:right"
|-
! Құрлық
! Аумағы (км²)
! Жұрты 2002 (сарап.)
! Бүкіл жұртынан пайызы
! Тығыздығы (адам/км²)
|-
! [[Азия]]
| 43,810,000 || 3,800,000,000 || 60% || 86.7
|-
! [[Африка]]
| 30,370,000 || 922,011,000 || 14% || 29.3
|-
! [[Америкалар]]
| 42,330,000 || 890,000,000 || 14% || 20.9
|-
! [[Солтүстік Америка]]
| 24,490,000 || 515,000,000 || 8% || 21.0
|-
! [[Оңтүстік Америка]]
| 17,840,000 || 371,000,000 || 6% || 20.8
|-
! [[Антарктика]]
| 13,720,000 || 1,000 || 0.00002% || 0.00007
|-
! [[Еуропа]]
| 10,180,000 || 710,000,000 || 11% || 69.7
|-
! [[Океания]]
| 9,010,000 || 33,552,994 || 0.6% || 3.7
|-
! [[Аустралия-Нью-Гини]]
| 8,500,000 || 30,000,000 || 0.5% || 3.5
|-
! [[Аустралия (құрлық)|Аустралия]]
| 7,600,000 || 21,000,000 || 0.3% || 2.8
|}

== Жоғалған құрлықтар ==
* [[Лауразия]]
* [[Гондуана]]

== Әлем бұрыштары ==
* [[Аустралия]] (+ [[Океания]])
* [[Антарктида]]
* [[Африка]]
* [[Еуропа]]
* [[Азия]]
* [[Америкалар]] ([[Солтүстік Америка]] мен [[Оңтүстік Америка]], [[Жаңа Әлем]])

Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары [[Панама мойнағы]]мен қосылған. Сонымен қатар [[Жер (ғаламшар)|Жердегі]] құрлықтарды әлем бұрыштарына бөліп айту қалыптасқан. Бұл [[Жағрапиялық ашылымдар дәуірі]]нде пайда бола бастады, яғни әр жаңа жер, сол кезде айтқандай — әлем бұрышын мұхитсаяхатшылары ашқан сайын.

[[Солтүстік Америка]] мен [[Оңтүстік Америка]] құрлықтық ажыратуға қарағанда бір әлем бұрышы боп есептеледі, ал әлемнің екі бұрышы боп есептелетін [[Еуропа]] мен [[Азия]] бір құрлықта — [[Еуразия]]да орналасқан. Еуропа мен Азия шекарасы [[Орал таулары]], содан [[Каспий теңізі]]не дейін [[Жем (өзен)|Жем]] [[өзен]]і бойымен, [[Құма]] мен [[Маныш]] өзендерімен [[Дон]] өзені сағасына дейін, ары қарай [[Қара теңіз]] бен [[Жерорта теңіз|Жерорта]] [[теңіз]]дері арқылы өтеді.

== Түсініктемелер ==
<references/>

{{commons2|Continents}}
{{Continents of the world}}
{{Әлем аймақтары}}

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:География]]

← Ескі түзетулер	17:55, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Құрлық - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Nurkhan: /* Түсініктемелер */