Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:28:05Z

1 түзету

Sagzhan: Sagzhan Құбылай бетін Құбылай хан бетіне жылжытты

2015-07-19T14:45:06Z

Sagzhan Құбылай бетін Құбылай хан бетіне жылжытты

Жаңа бет

{{Infobox royalty
|name=Құбылай Хан<br />忽必烈汗
|title=
|image= YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg
|caption=[[Юань Империясы]]ның негізін қалаушы Құбылай хан портреті.
|reign=5 мамыр, 1260 – 12 ақпан, 1294<br />({{age in years and days|1260|5|5|1294|2|18}})|coronation=5 мамыр, 1260
|given_name=Khubilai [[Turkish language|Kubilay]] [[Chinese language|Chinese transcription:]] 忽必烈)
|issue= Цэцэн хаан
|temple name=Шизу (世祖)
|posthumous name=Шэндэ Шэньгун Вэньу император<br />(聖德神功文武皇帝)
|era dates=Zhongtong (中統) 1260–1264<br />Zhiyuan (至元) 1264–1294
|predecessor=[[Мөңке хан]]
|successor=[[Темір хан]]
|heir=[[Zhenjin]]
|spouse=Тегулен, [[Чәби]], [[Намбуй]]
|spouse-type=Әйелі
| royal house=[[Бөржігін]]
|house=[[Юань Империясы|Юань]]
|house-type=Династия
| royal anthem = Көкте тек бір құдай бар және жерде тек Шыңғыс хан бар.
|father=[[Төле]]
|mother=[[Соргагтани Беки]]
|birth_date=23 қыркүйек 1215
|death_date=18 ақпан 1294 (aged 78)
|death_place=Даду ([[Ханбалық]])
|place of burial=[[Бурхане Хальдун]], [[Кэнтий провинциясы]]
|}}

'''Құбылай''' ({{lang-zh|忽必烈}}，[[23 қыркүйек]] [[1215]]<ref>{{cite book |last= Rossabi|first= Morris|title= Khubilai Khan: His Life and Times|year= 1988|publisher= University of California Press|isbn=0-520-06740-1|pages= 13}}</ref> — [[18 ақпан]] [[1294]]<ref>{{cite book |last= Rossabi|first= Morris|title= Khubilai Khan: His Life and Times|year= 1988|publisher= University of California Press|isbn=0-520-06740-1|pages= 227-228}}</ref>) – [[Шыңғыс хан]]ның немересі, [[Қытай]]дағы [[Юань Империясы|Юань империясының]] негізін қалаушы. [[1260 жыл]]ы Құбылай [[Шыңғыс хан империясы]]ның ұлығ ханы болып сайланды. [[1271 жыл]]дан бастап қытай деректерінде Юань империясы, ал Құбылайдың ұрпақтары [[Юань әулеті]] деп аталды.

== Арық Бұға мен Құбылай ==
Шыңғыс хан империясының Ұлы ханы Мөңке өлгеннен кейін ел бірлігі бұзылады. Билік үшін күреске ханның інілері құбылай мен Арық Бұға таласады. «Жасақ» заңына сәйкес, хан сайлау үшін барлық қолбасшылар мен ханзадалар атамекені – Моңғолия жерінде құрылтайда бас қосуы тиіс еді. Бұл заңды Құбылай бұзады. Ол Қытайдағы жаңа моңғол қаласы Шандуде жақтастарын жинап, өзін «хан» деп жариялайды. Оған 1260 жылы өткен Қарақорымдағы құрылтайда моңғол ақсүйектеріұлы хан сайлаған Төленің кіші ұлы Арық Бұға қарсы шығады. Империя екі жауласушы жаққа бөлінеді. Құбылайдың тәжірибелі жауынгерлері Арық Бұға әскерін тез арада талқандап, Қарақорымды басып алады. Бұдан кейін Құбылайға қарсы тұрар мықты ешкім шықпады. Империя біртұтас болудан қалды. Бұрынғы моңғол ұлыстары тәуелсіз мемлекеттерге айналды. Жошы, Шағатай, Үгедей ұрпақтары империяның батыс бөлігін өзара бөліп алды. Иран жерінде Хулагу мен оның ұрпақтары билік құрды. Құбылай кішірейген астанасын Қарақорымнан Ханбалыққа (Пекинге) ауыстырып, өз империясын қытайша Юань деп атады. Оның ұрпақтары Қытайда Мин династиясынан жеңіліп, қуылғанға дейін жүз жыл билік етті.
Осылайша Ұлы империя ыдырады. Оның ұлан-ғайыр жерінде көптеген жаңа мемлекеттер құрылды.

== Әйелдері мен балалары ==
Құбылайдың 4 ордасы (''орду'') болған, әр қайсысын үлкен әйелі басқарған, оған басқа кіші әйелдері мен күңдері бағынған.
* '''Тегулун (Те-гу-лунь)''' — бірінші үлкен әйелі, 1260 ж. д. қайтсы болған
* '''[[Чаби]]''' — екінші үлкен әйелі 1239 ж., 4 ұл және 5 қыз туған, 1281 ж. қ. б.
** '''Дорджи''' — 1-ші ұлы, 1240 ж. т., нәресте кезінде шетінеген.
** '''[[Чинким]] (Чжэнь-цзинь (қыт. «Сап алтын»))''' — 2-ші ұл, тақ мұрагері, императорлық хатшылықтың басшысы, белгісіз аурудан 1285 ж. қ.б., император [[Темір хан|Темір]]дің (Чэн-цзуна) әкесі және Гаммала Цзинь-ванасы(мемлекет князі)
** '''Мангала''' — 3-ші ұл, Аньси князі ([[Шаньси]] пров.), 1280 ж. қ.б.
** '''[[Номухан]]''' — 4-ші ұл, 1266 г. Бэйпин-ван (Солтүстік Тыныштықтың князі), 1271 ж. Алмалықтағы әскердің бас қолбасшысы, 1276—1284 жж. Алтын Орданың тұтқынында болға, 05.1284 ж. Солтүстік Қытай шекарасы жөніндегі Департаменттің басшысы және Бэйань князі, 1292 ж. қ.б.
** '''Мяоянь''' — ханшайым, Таньчжэсы монастырына кеткен (Бат. Пекин).
** '''Ху-ду-лу Цзе-ли-ми-ши''' — ханшайым, 1273 ж. Корея королі Ван Чунның әйелі.
* '''Тарахан''' — үлкен әйелі.
* '''Баягуджин''' — үлкен әйелі.
* '''[[Намби]]''' — үлкен әйелі 1281 ж., Чабидің туысы, 1 ұл туған.
* '''?''' — басқа әйелдерінен 7 ұлы болған
** '''Туган (Тогон)''' — Чжэньнан князі, 1285—1288 жж. Чампуге (Вьетнам) жасалған екінші сәтсіз жорықты басқарған, кейін Янчжоуға жіберілген.
** '''Кокочу''' — 1276—1284 жж. Алтын Ордада Номуханмен бірге тұтқында болған.
** '''Угэчи''' — ханзада
** '''Миклукан''' — ханзада
** '''Кутлук-Тимур''' — ханзада
** '''Куридай''' — ханзада
** '''Аячи''' — ханзада

== Дереккөздер ==
<ref>Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы</ref>
<references/>

[[Санат:Юань әулеті]]
[[Санат:1215 жылы туғандар]]
[[Санат:1294 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Монархтар]]

← Ескі түзетулер	19:28, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Құбылай хан - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Sagzhan: Sagzhan Құбылай бетін Құбылай хан бетіне жылжытты