Қызыл қайың - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

2026-06-26T06:26:02Z

1 түзету

Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:08:53Z

1 түзету

Kasymbot: /* top */clean up, replaced: Текес өзені → Текес (өзен) using AWB

2020-05-08T19:37:41Z

‎top: clean up, replaced: Текес өзені → Текес (өзен) using AWB

23:42, 2016 ж. ақпанның 24 кезіндегі Kmoksy деген

2016-02-24T23:42:58Z

Жаңа бет

{{taxobox
|name = Қызыл қайың
|image =
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Core eudicots]]
|unranked_subclassis = [[Rosids]]
|ordo = [[Fagales]]
|familia = [[Қайыңдар тұқымдасы|Betulaceae]]
|genus = [[Қайың]]
|species = '''''B. kirghisorum'''''
|binomial = ''Betula kirghisorum''
|binomial_authority = Sawicz
|}}
'''Қызыл қайың''' немесе '''қырғыз қайыңы''' ({{lang-la|Betula kirghisorum}}) – [[қайыңдар тұқымдасы]]на жататын [[ағаш]]. Қызыл қайыңның жалғыз Отаны бар, ол — Қазақстан. Бұл сирек кездесетiн тал әлемнiң өзге бiрде-бiр елiнде өспейдi. Қазақстанның өзiнде [[Алматы облысы]]ндағы [[Текес өзені|Текес]] пен Байынкөл өзендерi аңғарында ғана тараған.

Бүгiнде қайыңның бұл түрi [[Қызыл кiтап]]қа енгiзiлген. Алайда, бұған қарамастан, жыл сайын ағаш ареалы тарылу үстiнде. Қызыл қайыңның тағдыры бүгiнде қыл үстiнде десек те болады. Өйткенi ол — [[Нарынқол]] ауылы тұрғындарының негiзгi отын көзiне айналған.
Биіктігі 2 — 4 м, жалпақ жапырағының ұзындығы 3 — 4 (5) см, ені 1,5 — 3 см, қабығы ақшыл-қызғылт түсті. Аналық сырғасы сопақша (ұзындығы 1,8 см-дей, ені 0,7 см). Мамыр айында гүлдейді. Жемісі — қанатты жаңғақ. Әсемдік үшін де өсіріледі. Тау беткейлеріне топырақ эрозиясына қарсы егіледі. Ал [[Наурызым]] және [[Аманқарағай орманы]]нда өсетін өте сирек кездесетін Қызыл қайың қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

Ресми дерек көздерiне сүйенсек, соңғы он бес жыл көлемiнде қызыл қайыңның өсу аймағы 15-20 пайызға қысқарған. Айталық, 1990 жылы қайың ареалы 225 гектарды құраса, бүгiнде 180 гектарға әзер жетедi.

'''Қызыл қайың'''— [[Алматы облысы]] [[Алакөл ауданы]]ндағы ауыл, [[Көлбай]] ауылдық округінің орталығы. Аудан орталығы — [[Үшарал]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, [[Лепсі]] өзенінің оң жағалауында. Тұрғыны 1,3 мың адам (2003). Ауыл 1992 жылға дейін “Саратовка” деп аталып келген. 1997 жылға дейін Үйгентас ауданына қарады. 1963 — 97 ж. “Саратов” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қаазақстанда ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.<ref>Қазақстан энциклопедиясы</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қайың тұқымдасы]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]

← Ескі түзетулер	18:08, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(Оң жақ жоғарыда көрсетілген қатысушының (бір ғана қатысушының) арадағы бір түзетуі көрсетілмеген)
(айырмашылығы жоқ)

@@ Жол нөмірі 14: / Жол нөмірі 14: @@
 |binomial_authority = Sawicz
 |}}
-'''Қызыл қайың''' немесе '''қырғыз қайыңы''' ({{lang-la|Betula kirghisorum}}) – [[қайыңдар тұқымдасы]]на жататын [[ағаш]]. Қызыл қайыңның жалғыз Отаны бар, ол — Қазақстан. Бұл сирек кездесетiн тал әлемнiң өзге бiрде-бiр елiнде өспейдi. Қазақстанның өзiнде [[Алматы облысы]]ндағы [[Текес (өзен)|Текес]] пен Байынкөл өзендерi аңғарында ғана тараған.
+'''Қызыл қайың''' немесе '''қырғыз қайыңы''' ({{lang-la|Betula kirghisorum}}) – [[қайыңдар тұқымдасы]]на жататын [[ағаш]]. Қызыл қайыңның жалғыз Отаны бар, ол — Қазақстан. Бұл сирек кездесетiн тал әлемнiң өзге бiрде-бiр елiнде өспейдi. Қазақстанның өзiнде [[Алматы облысы]]ндағы [[Текес өзені|Текес]] пен Байынкөл өзендерi аңғарында ғана тараған.
 Бүгiнде қайыңның бұл түрi [[Қызыл кiтап]]қа енгiзiлген. Алайда, бұған қарамастан, жыл сайын ағаш ареалы тарылу үстiнде. Қызыл қайыңның тағдыры бүгiнде қыл үстiнде десек те болады. Өйткенi ол — [[Нарынқол]] ауылы тұрғындарының негiзгi отын көзiне айналған.
@@ Жол нөмірі 21: / Жол нөмірі 21: @@
 Ресми дерек көздерiне сүйенсек, соңғы он бес жыл көлемiнде қызыл қайыңның өсу аймағы 15-20 пайызға қысқарған. Айталық, 1990 жылы қайың ареалы 225 гектарды құраса, бүгiнде 180 гектарға әзер жетедi.
-'''Қызыл қайың'''— [[Алматы облысы]] [[Алакөл ауданы]]ндағы ауыл, [[Көлбай]] ауылдық округінің орталығы. Аудан орталығы — [[Үшарал (қала)|Үшарал]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, [[Лепсі (өзен)|Лепсі]] өзенінің оң жағалауында. Тұрғыны 1,3 мың адам (2003). Ауыл 1992 жылға дейін “Саратовка” деп аталып келген. 1997 жылға дейін Үйгентас ауданына қарады. 1963 — 97 ж. “Саратов” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қаазақстанда ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.<ref>Қазақстан энциклопедиясы</ref>
+'''Қызыл қайың'''— [[Алматы облысы]] [[Алакөл ауданы]]ндағы ауыл, [[Көлбай]] ауылдық округінің орталығы. Аудан орталығы — [[Үшарал]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, [[Лепсі]] өзенінің оң жағалауында. Тұрғыны 1,3 мың адам (2003). Ауыл 1992 жылға дейін “Саратовка” деп аталып келген. 1997 жылға дейін Үйгентас ауданына қарады. 1963 — 97 ж. “Саратов” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қаазақстанда ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.<ref>Қазақстан энциклопедиясы</ref>
 ==Дереккөздер==