https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2026-09-07T19:52:26Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96&diff=127377&oldid=prev 2026-07-12T14:47:43Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">14:47, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96&diff=127376&oldid=prev 2026-01-19T09:34:03Z

<p></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Қызыларай тас мүсіндері''' – [[Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген ортағасырлық археологиялық ескерткіштер. <br /> <br /> == Орналасқан жері ==<br /> [[Қарағанды облысы]] [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] [[Қызыларай]] тау жоталарының аңғарларында орналасқан. <br /> <br /> == Сипаты ==<br /> [[1991 жыл|1991]]-[[1992 жыл|92]], [[1997 жыл|1997]] жылдары [[Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы]] экспедициясы (жетекшісі Ж. Құрманқұлов) зерттеген.&lt;br&gt;<br /> Мұндай ескерткіштер [[Беғазы (тау)|Беғазы]], [[Ақсораң (Сарыарқа)|Ақсораң]], Қарасораң тауларының шығыс беткейлері мен [[Қаратал (өзен, Тоқырау алабы)|Қаратал]], [[Жіңішке (өзен, Қарағанды облысы)|Жіңішке]], [[Жыланды (өзен, Қарағанды облысы, Тоқырау алабы)|Жыланды]], [[Сарыөлең (өзен, Қарағанды облысы)|Сарыөлең]] өзендері бойларында көп кездеседі.&lt;br&gt;<br /> Қызыларай тас түсіндері негізінен екі үлкен топқа бөлінеді. Бірінші топтағы мүсіндер түркі қағанаты кезеңіне (VI-X ғасырлар), екіншісі қыпшақ мемлекеті кезеңіне (VIII-XIII ғасыр басы) жатады. <br /> <br /> === VI-X ғасырлар тас мүсіндері ===<br /> Алғашқы топта ер кісілер мүсіндері көп. Жартысынан көбі кеудеден жоғары бейнеленген. Бет әлпеті сұсты, қабағы түйілген ерлер — жауынгер, абыз, құсбегілер. Бірқатарының бас киімі, арқасына төгілген көп тарамды шаштары, белінде белбеуі, оған ілінген [[қылыш]] немесе семсер, [[оқшантай]], т.б. бұйымдары бар. Бір қолымен ыдыс, кейбірі құс ұстап тұрады. Мойнынан тұмар және жалпақ жағалы киім үлгілерін көруге болады. Бір құлағында кейде екі құлағында да сырға бар. Саны 50-60-қа жететін тас мүсіндер үлкен қақпақ тастардан төрт бұрыш, шаршы етіп салынған қоршаулардың шығыс жағына, тізбектеле тұрғызылған. Тізбектің ұзындығы 100-120 м. Қоршау ішіне тас үйілген, олардың арасында ақ шақпақ тастар кездеседі. Қазылған қоршаулардан ағаш баған, от орнындағы күл-көмір қалдықтары табылды.<br /> <br /> === VIII-XIII ғасырлар тас мүсіндері ===<br /> Екінші топтағы тас мүсіндерде әйелдер көп бейнеленген. Бұлардың басты ерекшелігі үйінді тас немесе арнайы салынған ғибадатханаларға бетін шығысқа қаратып қойылған. Ғибадатханалар екі түрлі: бірі – жеке, төрт бұрышты тастан қаланған, ортасына 2-5 мүсін тігінен көмілген; екінші түрі – қос қоршаулы. Мұнда тас мүсіндер шығыс жағындағы кіші қоршау ішіне қойылған.&lt;br&gt;<br /> Осы өңірде бірегей туынды болып саналатын тас мүсіндер, қоршаулар мен ғибадатханалар Қызыларай тауларының түркі-қыпшақ заманында киелі орын болғанын көрсетеді. Мұнда ғұрыптық, салттық жоралғылар өткізіліп тұрған. Қызыларай тас мүсіндері — [[Қазақстан]]ды мекен еткен ортағасырлық тайпалардың мәдениетінен хабар беретін кешен.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2006. – 768 б.ІSВN 9965-26-175-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> * Ермоленко Л.Н., Средневековые каменные изваяния казахских степей, Новосибирск, 2004.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]<br /> [[Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</div>

Салиха