https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2026-09-08T02:31:18Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B&diff=126521&oldid=prev 2026-07-12T14:47:35Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">14:47, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B&diff=126520&oldid=prev 2026-03-28T11:10:48Z

<p><a href="/index.php/%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B:%D2%AE%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%96/Rasulbek_Adil" title="Арнайы:Үлесі/Rasulbek Adil">Rasulbek Adil</a> (<a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B:Rasulbek_Adil&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil (мұндай бет жоқ)">т</a>) өңдемелерінен <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B:%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов (мұндай бет жоқ)">Нұрлан Рахымжанов</a> соңғы нұсқасына қайтарды</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">11:10, 2026 ж. наурыздың 28 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

1nter pares https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B&diff=96797&oldid=prev 2025-04-25T19:38:35Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B&diff=96796&oldid=prev 2015-10-19T04:25:59Z

<p><a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/Cat-a-lot&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Уикипедия:Гаджеттер/Cat-a-lot (мұндай бет жоқ)">Cat-a-lot</a>: Аласталуда... <a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9E%D2%9B%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Санат:Оқулық (мұндай бет жоқ)">Санат:Оқулық</a></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>''XIX ғасырдың 60-жылдарынан бастап патша [[үкімет]]і [[Қазақстан]]ның [[аумақ|аумағына]] шаруаларды [[қоныс]] аудара бастады. Шаруалар өздерімен бірге егіншілік мәдениетін, сондай-ақ жаңа еңбек құралдарын ала келді. Осыған [[байланыс]]ты бау-бақша егу және [[омарта шаруашылығы]] пайда болып, едәуір дамыды. Жергілікті қазақ халқы мен қоныс аударып келген шаруалар арасында тұрақты [[шаруашылық]] қатынастары қалып тасты.''<br /> <br /> ==Қоныс аударып келген шаруалардың тұрғын үйі==<br /> [[Ресей]] мемлекеті қоныс аударып келген шаруаларға олардың жаңа жерлерге «жайғасуы үшін» көмектесіп тұрды. Оларға көшіп келген бойда үй сайын 185 сомнан ақшалай [[қарыз]] берілді. Сонымен қатар оларға [[егін]] егуі үшін [[тұқым]], [[азық-түлік]] сатып алуға [[қаржы]] бөлінді. Шаруалардың үй-жай салып алуына көмек ретінде ағаш материалдары тегін таратылды. Ондай ағаш [[материалдар]]ы [[Петропавл]], [[Омбы]] және [[Ақмола]] сияқты қалаларда босатылатын.<br /> <br /> Әр отбасыға [[норма]] бойынша 200-ге дейін [[құрылыс]]тық бөрене және 50 сырғауыл берілді: Басқа да құрылыс материалдарын сатып алу үшін қосымша [[ақша]]лай қарыз алды. Мәселен, олар [[монша]] салып алуға деп 20 бөрене, орылған астық бауларын сақтайтын қора үшін 60 бөренеге дейін ала алатын.<br /> <br /> Үй-жай және [[шаруашылық]] құрылыстарын шаруалардың өздері салып алды. Олар үйлерін сабан араластыра иленген саз балшықтан құйылған шикі кірпіштен тұрғызды. Мұндай үйлер әрі берік, әрі жылы болып шықты.<br /> <br /> Неғұрлым ауқатты шаруалар бөренеден қиып төбесі қаңылтырдан жабылған тәуір үйлерді бірден салып алуға кірісті. Сатқан кезде шикі [[кірпіш]]тен тұрғызылған үйлердің бағасы 200 сом, ал ағаш үйлердің [[баға]]сы 400 сом тұрды.<br /> <br /> ==Қоныс аударып келген шаруалардың көрген қиындықтары==<br /> [[Мемлекет]] қаншалықты көмектессе де шаруалар алғашқы жылдары едәуір [[қиындық]]тарды бастарынан кешірді. Үй-жай салып алу үшін берілетін бөренелер мын сырғауылдар уақтылы жеткізілмеді. Сондықтан көптеген [[отбасы]]лардың жер кепелерде, үңгірлерде, қамбаларда, шалаш-күркелерде айлап емес, тіпті [[жыл]]дар бойы тұруына тура келді. Олардың арасында өлім-жітім, ауру-сырқау жиі болып тұрды. [[Қоныс]] аударып келген шаруалар кейбір жағдайларда бұрыннан тұратын отбасылардан қыс кезінде пәтер жалдауға мәжбүр болды. [[Пәтер]] жалдау барған сайын қымбатқа түсті. Мемлекеттің берген [[қарыз]]ының бір [[бөлік|бөлігі]] пәтерақыға жұмсалып кетті.<br /> <br /> Таңдап алынған жер телімінің бірқатары [[сапа]]сыз, [[топырақ|топырағы]] құнарсыз болып шықты. Олардың айналасындағы таяу жерлерде орман не шалғынды шөп өсетін шабындық болмады. Кейбір жер телімдері ауыз судан алыс еді. Сондықтан [[үкімет]] арнайы гидротехниктер бөліп, шаруалардың үй санына шаққанда әрбір 15 [[шаруашылық]]қа бір-бірден құдық қаздырып берді.<br /> <br /> Шаруалардың жергілікті жердің [[ауа]] райының ерекшеліктерін білмеуі де көптеген қиындықтар тудырды. Кейде құрғақшылық салдарынан егін шықпай қалды, шыққан [[егін]]нің өзі суыққа шыдамай, үсіп кетті. Егінді шегіртке жеп қоятын кездер де болып тұрды. Ал [[шегіртке]]ні құр қолмен жою мүмкін болған жоқ.<br /> <br /> [[Егін]] шықпай қалған кейбір жылдары шаруалар [[мемлекет]] тарапынан көмек алып тұрды. Қиыншылықтың ауыр зардаптарына шыдай алмаған біраз [[шаруа]] өздерінің туып-өскен еліне қайтып кетуге мәжбүр болды.<br /> <br /> Қиындықтың ең ауыр кездері [[ашаршылық]] жылдары болды Мәселен, [[1891]] жылы [[егін]] шықпай қалу салдарынан болған ашаршылық Қазақстанның аумағын да қамтыды. Шаруалар жаңа қоныс орындарын тастап, жаппай қалаға қарай ағылды. Бір ғана [[Омбы]] қаласына 6 мыңға жуық шаруа шоғырланды. Қалада жайлы орым таба алмай, қайта көшіп кеткендер де аз болған жоқ.<br /> <br /> ==Егіншілік — шаруалардың негізгі кәсібі==<br /> [[Қоныс]] аударып келген шаруалардың негізгі кәсібі егін егумен айналысу еді. Әрбір ер [[азамат]]қа орта есеппен 15 десятина жер берілді. Олардың шаруашылық кәсібі салыстырмалы түрде алып қарағанда тәп-тәуір табысты да еді. Бұл ретте оларға, ең алдымен, [[мемлекет]] тарапынан көрсетілген қолдаудың көмегі көп тиді. Біріншіден, шаруалар әсіресе алғашқы кезде жер телімін таңдап алды. Екіншіден, егер алғашқы екі [[жыл]]да үй-жай құрылыстарын салып алып, берілген жерді толық игеріп, егін егіп үлгерсе, онда олар алдағы он жыл [[мерзім]]ге дейін [[алым]] [[салық]] түрлерін төлеуден босатылды. Үшіншіден, шаруаларға өздерінің шаруа қожалығын «жөнге келтіріп алуы» үшін ақшалай кармі берілді. Төртіншіден, оларға үй сайын [[жеміс]] ағаштарының 100 түп көшеті тегін таратылды. Олар сонымен қатар 20 сомнан қайтарусіз негізде ақша да алды. Осылардың бәрінің үстінде [[мал]], сондай-ақ ауыл [[шаруашылық]] құрал-саймандарын сатып алуы үшін 20 сомнан тағы да қайтарусыз негізде [[ақша]] берілді. Бесіншіден, қоныс аударушылар ұйымдары ауыл шаруашылық қоймалары мен құрал-саймандары паркін ұйымдастырды. Одан шаруалар өздеріне берілетін [[қарыз]] ақша есебінен ауыл [[шаруашылық]] құрал-саймандарын, тұқым, сондай-ақ үй ішіне қажетті бұйымдарды сатып ала алатын болды.<br /> <br /> Шаруалар өздерінің меншігіндегі жерлері тозып, [[өнім]] қалған кездері қазақтардың иелігіндегі құнарлы жерлерді [[су]] тегіндерлік тиын-тебенге жалға алып пайдаланды. Мәселен, [[қазақтар]]дың жалға берілген әр десятина жері үшін 5—7 тиыннан ғана төленді.<br /> <br /> Шаруалар жерді өгіз жегілген [[соқа]]мен жыртты. Астықтың барлық түрін [[бидай]], [[қара бидай]], [[сұлы]], [[тары]], т.б. екті.<br /> <br /> ==Мал шаруашылығы==<br /> [[Сурет:Nokota Horses cropped.jpg|thumb|100px|[[Жылқы]]лар]]<br /> [[Сурет:Domestic goat feeding on capeweed.jpg|thumb|left|100px|[[Ешкі]]]]<br /> Шаруалар негізінен [[шошқа]], [[сиыр]] мен [[жылқы]] өсірді, [[қой]]-[[ешкі]] өсірумен де айналысты.<br /> <br /> Қоныс аударушы шаруаларда [[мал]] өсіру қосалқы кәсіп сипатына ие болды. Мал өсірумен [[Ақмола]], [[Петропавл]] және [[Қостанай]] уездеріндегі аздаған [[шаруа]]лар ғана айналысты. Соның өзінде де олардың малын жергілікті тұрғындар — қазақтар бақты. Қазақтардың үлгісі Сюйынша түйе ұстайтын орыс шаруалары да кездесті. Бірақ олардың саны өте-мөте аз [[мөлшер]]де болды. [[Түйе]] әр түрлі [[егіншілік]] жұмыстарына және жүк тасымалдауға пайдаланылды.<br /> <br /> ==Омарта шаруашылығы==<br /> Семей облысының [[Өскемен]] және [[Семей]] уездеріндегі орыс шаруалары омарта шаруашылығымен елеулі түрде айналысты. Оларда шаруашылықтың бұл түрі XIX ғасырдың 20-жылдарында [[пайда]] болған еді. Шаруалар омарта шаруашылығын казактардан үйренді. Мәселен, [[1883]] жылы Өскемен уезінде шамамен ара ұясының 4,8 мыңға жуық жәшігі болды. Ал [[1900]] жылы олардың саны 23,8 мыңға дейін жетті, яғни омарта шаруашылығының көлемі төрт есе дерлік артты. Омарта шаруашылығымен аз мөлшерде болса да [[Павлодар]] уезіндегі шаруалар да шұғылданды. Бал өндірумен [[Жетісу]] және [[Сырдария]] облыстарының кейбір жерлеріндегі [[шаруа]]лар да айналысты.<br /> <br /> ==Бау-бақша өсіру және балық аулау кәсібі==<br /> [[Сурет:Carassius gibelio dark 2009 G1.jpg|thumb|190px|[[Балық]]]]<br /> [[Сурет:Kleinmarkthalle Frankfurt Gemüsestand.jpg|thumb|190px|[[Қөкөніс]]тер]]<br /> Шаруалар [[балық аулау]]ды барлық жерде бірдей, бірақ [[казактар]]мен салыстырғанда едәуір кем мөлшерде кәсіп етті. Олай болатын себебі [[Ертіс]] пен [[Жайық]] жағалаулары негізінен казактардың пайдалануында еді. Сондықтан да шаруалар балықты дала төсіндегі [[қыруар]] көп [[көл]]дер мен шағын өзендерден аулады. Олар қазақтардан [[балық]] өсетін көлдерді және [[Арал теңізі]]нің жағалауларын азын-аулақ ақшаға сатып алды.<br /> <br /> Әр шаруа қожалығы бау-бақша өсірді. Бұл кәсіппен ашық [[су]] қөздері жоқ, тек құдықтан су ішетін шаруа қожалықтары да айналысты. Олар [[картоп]], [[капуста]], [[сәбіз]], [[шалқан]] және [[қияр]] екті. [[Көкөніс]] өнімдері шаруалардың тағамында елеулі рөл атқарды.<br /> <br /> [[Өскемен]] және [[Семей]] уездерінің шаруалары негізінен [[қауын]], [[қарбыз]] және [[күнбағыс]] өсірді. Ол өнімдерді өздері де тұтынды, сатуға да шығарды. Мәселен, оларда 1900 жылы бұл дақылдар 1,4 мың десфтина жерге егілді. Олардың өнімі Омбы жаққа қарай жөнелтілетін. Ол өнімдерді тұтынушылар негізінен Семей, [[Омбы]], [[Петропавл]] қаларының тұрғындары болды.<br /> <br /> Кендір және сора өсірумен [[Ақмола]] мен Семей облыстарының [[шаруа]]лары айналысты.<br /> <br /> ==Қоныс аударушы шаруалар мен жергілікті қазақтардың шаруашылық және мәдени байланыстары==<br /> Патша [[үкімет]]і қазақтардың бүкіл жерін тартып алуға бағытталған отаршылдық [[саясат]] жүргізді. Солай бола тұрса да, [[қоныс]] аударып келген орыс шаруалары мен жергілікті қазақтардың арасында белгілі бір дәрежеде шаруашылық және мәдени қатынастар қалыптасты. Ол қатынастардың қазақтарға да, қоныс аударып келген орыс шаруаларына да, екі жаққа бірдей оңды [[ықпал]]ы болды.<br /> <br /> Қоныс аударушы шаруалар қазақтардан егінді қолдан суару тәсілін үйренді. [[Қар]] тоқтату, [[арық]] қазу [[өнер]]іне машықтанды. Шаруалар жергілікті халықтың үлгі-ықпалымен малды, әсіресе [[жылқы]] мен [[қой]]ды неғұрлым көбірек ұстайтын болды. Тіпті кейбір орыс шаруалары [[жүк]] артатын күш көлігі ретінде түйе де ұстайтынын айттық. Шаруалар қазақтардан малды барған сайын көп ұстауды үйренді. Мұның өзі олар үшін әсіресе [[қыс]] кезінде тиімді болды.<br /> <br /> Шаруалардың ықпалымен қазақтар да [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]] машиналарын, темірден жасалған қажетті [[еңбек]] құралдарын сатып ала бастады. Орыс шаруаларының үлгісімен жаппай шөп шабуды үйренді, астық қамбаларын, [[жел]] диірмендер салып алатын болды. Дала тұрғындары [[капуста]] мен [[картоп]]ты өңдеу тәсілдерін үйренді. Мәселен, Перовск уезінде қазақтар өсірген капустаны орыстардың өздері сатып алатын болды. Семей облысының оңтүстік уездерінде [[қоныс]] аударушы орыс шаруаларынан қазақтар қарбыз және қауын өсіруді үйренді. Қазақтар қоныс аударушылардың [[үлгі]]сімен төбесі екі жақты [[еңіс]], шатырмен жабылған [[үй]] салып алатын болды.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Нұрлан Рахымжанов