https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BCҚарақұм - Түзету тарихы2026-04-18T18:13:54ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BC&diff=18531&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:00:49Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:00, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BC&diff=18530&oldid=prev17:25, 2015 ж. маусымның 5 кезіндегі Салиха деген2015-06-05T17:25:47Z<p></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Сурет:Turkmenistan satellite photo.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Түркмения картасындағы Қарақұм]]''.]]<br />
'''Қарақұм'''<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref>, ''Түрікмен Қарақұмы'' (түрікменше – Гарагум) – Орталық Азияда, Түрікмен мемлекетінің 80%-дай аумағын алып жатқан құмды алқап, шөл. Солтүстік және солтүстік-шығысы [[Сарықамыс ойысы]], [[Әмудария]] аңғары, оңтүстік-шығысы [[Қарабел]] және [[Бадхыз]] қыраттары, оңтүстігі [[Копетдаг]] етегі, батысы Батыс Узбоймен шектелген. Ауданы 350 мың км<sup>2</sup>. Қарақұм солтүстік Унгуз, Орталық және Оңтүстік-шығыс Қарақұмдарға бөлінеді. Жер беті төбелі жазық. Негізінен, осы жерлер арқылы өткен ежелгі Әмудария, оңтүстігінде [[Мургаб]] және [[Теджен]] өзендерімен келген құм шөгінділерінен түзілген. Шөлде тақыр жерлер мен сортаңды қазаншұңқырлар, құм төбелер және қырқалар жиі кездеседі. Оңтүстік-шығыс және Орталық Қарақұмдардағы құмды қырқалардың биіктігі 3 – 30 м.<br />
<br />
Қарақұмның климаты қоңыржай континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы 3°С-тан (оңтүстікте) –5°С-қа (солтүстікте) дейін. Шілдеде орташа температура солтүстігінде 28°С, оңтүстігінде 34°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 60 – 150 мм. Құмды алқаптың солтүстік-шығысымен Әмудария өзені ағып өтеді. Оңтүстік және оңтүстік-батысындағы Мургаб және Теджен өзендері құмға сіңіп кетеді. Эфемерлі өсімдіктер, [[өлеңшөп]], ақ және қара [[сексеуіл]], [[қараған]], [[астрагал]], [[қылша]] өседі. [[Киік]], [[түлкі]], [[қасқыр]], [[қарсақ]], [[шибөрі]], т.б. аңдар, бауырымен жорғалаушылар, кемірушілер өте көп; құстардан [[бозторғай]], [[шіл]], т.б. кездеседі. Қарақұм аумағында Түрікменнің негізгі кен байлықтары ([[газ]], [[мұнай]], [[күкірт]]) жатыр. Шөлді аумақтың орталық бөлігінен Түрікменбашы (Қарақұм) каналы (ұзындығы 450 км) ағып өтеді. Оңтүстік-шығыс Қарақұмда дүние жүзіндегі ең байырғы [[Репетек құм ғылыми-зерттеу стансасы]] және осы аттас [[қорық]] бар. Шөлде 6 мыңнан астам [[құдық]] орналасқан.<ref>[[[[Маңғыстау энциклопедиясы]]]], Алматы, 1997;</ref><br />
<br />
'''Қарақұм'''<ref name="source1"/> – [[Балқаш]] және [[Сасықкөл көлі (Алматы, Шығыс Қазақстан облыстары)|Сасықкөл]] көлдері аралығындағы құм. [[Алматы облысы]]ның [[Алакөл ауданы]] жерінде, теңіз деңгейінен 350 – 450 м биіктікте орналасқан. Ұзындығы 120 км, ені 30 км, ауданы 1600 км<sup>2</sup>. Оңтүстігінде [[Арқарлы тауы]] және [[Сарықұм]] мен [[Тасқарақұм]] құмды алқабы орналасқан. Қарақұмның басым бөлігі қырқалы, төбелі (биіктігі 5 – 30 м, әсіресе солтүсік-батыс жағында) келеді; бұта аралас [[жусан]], [[еркекшөп]], т.б. сораң шөптермен бекіген. Айнала етегі тақыр, тақырлы сораңдарға ұласады. Тұщы грунт сулы құм қабаты жер бетіне жақын жатыр. Қарақұм – қысқы мал жайылымы.<br />
<br />
'''Қарақұм'''<ref name="source1"/> – [[Каспий теңізі]]нің солтүстік-шығысында орналасқан құмды алқап. Теңіз жағасынан 10 – 20 км жерде. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 150 – 160 км-ге созылған. Құм [[Атырау облысы]]ның [[Жылыой ауданы|Жылыой]] және [[Маңғыстау облысы]]ның [[Бейнеу]] аудандары жерін қамтиды. Батысы теңіз деңгейінен 19 м, шығысы 9 м төмен жатыр. Қарақұмда теріскен аралас ақ жусан, еркекшөп, изен, т.б. сораң шөптер өскен. Минералдылығы әр түрлі, грунт сулары 2 – 6 м тереңдікте жатыр. Қарақұм өңірінде мұнай кен орындары бар.<br />
<br />
'''Қарақұм'''<ref name="source1"/> – [[Іле]] өзенінің оң жағалауындағы құмды алқап. Қытаймен шекаралас орналасқан. Алматы облысы, [[Панфилов ауданы]] жерінде. Абсолюттік биіктігі 540 – 880 м. Оңтүстіктен солтүстікке 50 км-ге созылып жатыр. Ені 34 км-ге жетеді. Қарақұмның батысында [[Бурақожыр]] (Борохудзир), шығысында [[Қорғас]] өзендері, солтүстігінде [[Тоқсанбай жотасы]], оңтүстігінде Іле өзені аңғары жатыр. Құм [[Үсек]] (Өсек), Бурақожыр, Қорғас және Іле өзендері алып келген аллювий жыныстарынан пайда болған. Төбелі, қырқалы құмдардың биіктігі 20 – 25 м-ге жетеді. Мұнда ақ сексеуіл, [[жүзгін]], жыңғыл, етегінде тораңғы өседі. Шағын көлдер кездеседі.<br />
<br />
== Дереккөздер</span> ==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Шөлдер]]<br />
<br />
<br />
{{stub}}</div>Салиха