https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 2026-04-18T06:14:38Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9&diff=30905&oldid=prev 2025-04-25T18:08:55Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:08, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9&diff=30904&oldid=prev 2016-12-17T14:40:08Z

<p></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Taxobox<br /> | name = Қарағай<br /> | image = Pinus densiflora Kumgangsan.jpg<br /> | image_caption = [[Солтүстік Корея]]<br /> | regnum = [[Өсімдіктер]]<br /> | divisio = [[Pinophyta]]<br /> | classis = [[Pinophyta|Pinopsida]]<br /> | ordo = [[Pinales]]<br /> | familia = [[Қарағайлар тұқымдасы]]<br /> | genus = '''''Pinus'''''<br /> | genus_authority = <br /> | subdivision_ranks = Subgenera<br /> | subdivision =<br /> }}<br /> {{мағына|Қарағай (айрық)}}<br /> '''Қарағай''' ([[Латын тілі|лат.]] ''Pínus'')– қарағай тұқымдасына жататын, мәңгі жасыл, қылқан жапырақты ағаш кейде бұта. Еліміздің таулы аймақтарында бірнеше түрі кездесетін [[Қылқан жапырақтылар|қылқанжапырақты]]ты мәңгіжасыл өсімдік. 500-600 жылға дейін өмір сүреді. Ең биік түрлері 50-60 метрге жетеді. Шыршаныкіндей емес қарағайдың қылқаны ұзын, жуандау. Қылқанының түсі түріне қарай сары, көкшілдеу, жасыл және қою жасыл болады. Қарағай сондай-ақ тез өсетін қылқанжапырақтылардың бірі. [[Жер]] шарында жүзден аса түрі болса, оның жиырма шақты түрі көгалдандыруда қолданылады. Олардың ішінде бұтағы тік өсетін және жайыла өсетін түрлері де бар. Өсе келе жан-жағына 6-7 метрге дейін жайылатындықтан, бір-бірінен немесе өзге ағаштардан арақашықтығы кем дегенде 5-6 м болуы керек. Оның барлық түрі бой жасап өсіргенге ыңғайлы. Жай және тез өсетін түрлері бар. Биіктігі екі метрден аспайтын “[[тау қарағайы]]” деген түрі бар. Көгалдандыруда оларды түрлі композицияларға қолдануға болады. Қарағайдың қылқанымен қоса, өте жиі орналасатын [[бүршік]]тері де өте әдемі. Осы бүршіктерін сәндік үшін теріп алып, қолөнер бұйымдарына қолданып жатады.<br /> <br /> Қарағайдың ағашы мықтылығымен және қаттылығымен ерекшеленеді. Оны кеме құрылысында, авиацияда, теміржолда және құрылыста кеңінен қолданады. Қарағайдың діңінде шайыр көп мөлшерде болады.Одан скипидар мен канифоль алынады. Канифольді сүргіт және лак дайындауда қолданады.<br /> <br /> Қарағайдың [[бүршік]]тері, [[эфир майы]] және [[шайыр]]ы бронхит, [[өкпе аурулары]]на қарсы пайдаланылады. Қылқанын С дәрумені жетіспегенде және алдын-алу үшін қолданады. Қарағайдың қара майын тері ауруларына жақпа май ретінде пайдаланады.<br /> <br /> == Күтімі ==<br /> Жас көшетін ашық күн көзіне, құнарлы топыраққа отырғызу керек. Жыл сайын көктемде қалқанжапырақты ағаштарға арналған минералды заттармен қоректендірген жөн. Қоректік заттары жеткілікті қарағай қылқанының түсі қанық болады. Кейбір жұмсақ қылқанды түрлері қысқы суыққа шыдамсыз келеді.<br /> <br /> == Көбейтілуі ==<br /> Тұқымы және қалемшелеу арқылы көбейтіледі.<br /> <br /> == Сипаттамасы ==<br /> Бұл ағаштардың биіктігі 35 м-дей, діңі мықты, бұтақ шоғыры дөңгелек болып келеді. Қабығы үгілмелі, қызыл қоңыр түсті, бұтағында жарықтары болады. Жапырағы (инесі) 2 – 5-тен шоқтанып бүршігінде орналасқан, бүршіктері күрделі. Бүрі 2 – 3 жылда піседі, оны жеуге болады. Мамыр айында гүлдейді. Аталық гүлі масақты, сары не қызыл түсті. Аналық бүрі жас өркен ұшында 2 – 3-тен орналасады, 2 жылда пісіп жетіледі. Тұқымы – қара, не сұр түсті; қанатты кейде қанатсыз болады. Қарағай ағашы 300 – 500 жыл жасайды.<br /> <br /> Еуразияның [[Қоңыржай белдеу|қоңыржай]] және [[Субтропиктік белдеу|субтропиктік]] аймақтары мен [[Солтүстік Америка]]да өсетін 100-ге жуық түрі белгілі.<br /> <br /> == Емдік қасиеті ==<br /> Қарағайдан жоғары сапалы ағаш сүрегі, қарамай, шайыр алуға болады. Қарағай – дәрілік ағаш, одан терпентин майы, скипидар, сірке суы; жас қылқанынан С витамині (концентрат), [[эфир майы]] алынады. Сондай-ақ құм тоқтатуда, әсемдік ретінде (елді мекенді көгалдандыруда) маңызы зор.<br /> <br /> == Қазақстанда ==<br /> [[Қазақстан]]да 2 түрі: кәдімгі Қарағай (P. sіlvestrіs) және самырсын Қарағайы (P. sіbіrіca) бар. Бұлар республиканың солтүстік-шығыс, орталық бөліктеріндегі аралас ормандарда, басқа қылқан немесе жалпақ жапырақты ағаштар арасында өседі. Қазақстанда ботан. бақтарда Қарағайдың: сары Қарағай, тау Қарағайы, Веймутов Қарағайы түрлері қолдан өсіріледі.<br /> <br /> == Қызықты дерек ==<br /> * [[АҚШ]]-тың оңтүстік-батыс бөлігінде өсетін Қарағай ағашының жасы 4900 (кейбір деректерде 6000) жыл.&lt;ref&gt;Құлжабаева Г.Ә.Қылқанжапырақтылар: Дидактикалық материал - Алматы, 2010 - 14 б. ISBN 978-601-7237-07-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;gallery&gt;<br /> Сурет:Pinus sibirica Urals1.jpg|Самырсын Қарағайы<br /> Сурет:Seeds of Pinus sibirica.jpg|Самырсын Қарағай Жаңғағы<br /> Сурет:Pinus sylvestris Nethybridge.jpg|Кәдімгі Қарағай<br /> Сурет:Pine cones - Scots Pine.jpg|Кәдімгі Қарағай Жаңғағы<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> == Сілтемелер ==<br /> * http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> {{commons|Pinus}}<br /> <br /> [[Санат:Қарағайлар тұқымдастары]]<br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]</div>

Сәуір