https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B 2026-09-06T06:06:00Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B&diff=114936&oldid=prev 2026-06-26T06:26:07Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B&diff=114935&oldid=prev 2022-02-22T13:03:21Z

<p></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 419.jpg|нобай|]]<br /> '''Қаратау арқары''' ({{lang-la|Ovis ammon nigrimontana}}) – [[қуысмүйізділер]] тұқымдасына жататын аң. <br /> <br /> Тек [[Қаратау]]да ғана таралған. Осы таудың солтүстік-батысында қаратау арқары мекендейді де, оңтүстік-шығыс бөлігінде қаратау арқарымен бірге қыс айларында [[Талас Алатауы]]нан қоныс аударып келген [[Тянь-Шань арқары]] да кездеседі. Қаратау арқарының 3,5 жастағы [[құлжа]]сының салм. 70 кг-дай, мүйізінің ұзындығы 70 – 71,5 см, жота жүні қоңырлау келеді. Үйірімен топтанып жайылады. Негізінен таулы аймақтың жазықтау алаңдарында тұрақты мекендейді. Жиі-жиі қоныс аудармайды. Қазан – қараша айларында күйекке түсіп, сәуір – мамыр айларында ешкісі жалқы (егізді сирек табады) [[қозықа]] табады. Қаратау арқарының саны өте аз. 1970 жылы Қаратаудың солтүстік-батысында арқар саны 150 – 250-дей болды. Қазір олардың саны 100 – 150-ден аспайды. Саны өте азайып бара жатқандықтан қорғауға алынып, [[Қазақстан]]ның «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]» еңгізілген.<br /> <br /> ==Статус== <br /> I-ші санат. Мүмкін, Қазақстан эндемигі, таралу аймағы шектеулі түрше, саны азайып барады. Жойылып кету қаупі бар.<br /> <br /> ==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы== <br /> Қазақстан фаунасындағы арқардың 5 түршесінің бірі.<br /> <br /> ==Таралуы== <br /> Сырдариялық [[Қаратау]]. Бұрын бұл тауда кең тараған болатын; бүгінде оның орталық аласа тауларында кездеспейді. Арқарың солтүстік-батыс популяциясы мен оңтүстік-шығыс популяциясы арасындағы байланыс үзілді. XX-ғасырдың 80-шы жылдарына дейін Қаратаудың оңтүстік-шығыс жағына және оған көршілес жатқан Боролдай тауына [[Талас Алатауы]]нан арқарлар қоныс аударатын. Бұл арқарлардың тяньшань түршесі. Осында арқардың екі түршесі араласып кетті. Сондықтанда нағыз қаратау арқары тек Қаратаудың солтүстік-батыс жартысында тіршілік етеді.<br /> <br /> ==Мекендейтін жерлері== <br /> Таудың жазық далалық учаскелері. Одан үй малдары ығыстырады. Сондықтанда тау бетпейлерінде бұталар өскен тау шатқалында мекендейді.<br /> <br /> ==Саны==<br /> XX-ғасырдың 40-шы жылдарына дейін Қаратауда арқар едәуір болатын, одан киін тау жайылымдрын шаруашылық үшін игеру оның санын азайтып жіберді. 1976 жылы таудың солтүстік-батыс бөлігінде 17.7 мың гектар жырде 27 арқар есепке алынса, 1979 жылы. 5 мың га жерде – 10, ал 1981-1982 жж. 100 мың га жерде – 60-70 арқар саналды. 1990 жылдың қазан айында солтүстік-батыс [[Мыңжылқы (тау сілемі)|Мыңжылқы]] тауында 100 шаршы шақырым жерде 11 арқар, ал 1993 жылы наурыз айында осындай көлемді жерден 7-ақ арқар саналған. 1998 жылдың ақпан-наурыз айларында 77.6 мың га жерден 35 арқар есепке алынған. 1976 жылы арқардың жалпы саны 150-дей болса, ал қазіргі уақытта бұл көрсеткіш – 100-дей ғана.<br /> <br /> ==Негізгі шектеуші факторлар== <br /> Браконьерлік, үй малдарының ығыстыруы, қасқырлар.<br /> <br /> ==Биологиялық ерекшеліктері== <br /> Үйірлі жануар. Бір жерде тұрақты тіршілік етеді; алысқа онша қоныс аудармайды. Таңертеңгілік және кешкілік жайылады. Күйек – қазан-қараша айларында, төлдеуі - наурыздың аяғы мен мамыр айында. 1-2 қозы туады. Негізгі азықтары - әртүрлі шөптер; қыста дәнді шөптермен, қияқтармен, жусандармен қоректенеді. Күздік астықтарды да азық етеді. Бәсекештер – үй малдары, әсіресе қойлар. Жаулары – адам, қасқыр. Қозыларына түлкі де қауіпті.<br /> <br /> ==Қолда өсіру== <br /> Мәлімет жоқ. Қазақстан хайуанаттар паркінде де ұсталмайды.<br /> <br /> ==Қабылданған қорғау шаралары== <br /> [[Халықаралық табиғат қорғау Одағын]]ың Қызыл кітабына енгізелген. Сондай-ақ «Жойылып кету қаупі бар жануардар мен өсімдіктер түрлерімен Халықаралық сауда жасау Конвенциясының» 1-ші қосымшасына кіргізілген. [[Қаратау қорығы]]нда қорғалады.<br /> <br /> ==Қажетті керек шаралары== <br /> Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ұйымдастыру керек. [[Ормандар мен жануарлар дүниесін қорғау басқармалары]] мен [[аңшылық шаруашылықтары]]нда қаратау арқары сияқты жануарларды қорғау жұмыстарын жақсарту жөн. <br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қуысмүйізділер]]<br /> [[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер]]</div>

Ерден Карсыбеков