https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81Қалжыңбас - Түзету тарихы2026-04-18T21:12:00ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81&diff=53691&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:56:14Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:56, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81&diff=53690&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: М. Әуезов → Мұхтар Омарханұлы Әуезов using AWB2015-02-21T16:46:54Z<p>clean up, replaced: <a href="/index.php?title=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2&action=edit&redlink=1" class="new" title="М. Әуезов (мұндай бет жоқ)">М. Әуезов</a> → <a href="/index.php/%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2" title="Мұхтар Омарханұлы Әуезов">Мұхтар Омарханұлы Әуезов</a> using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Қалжыңбас'''. Әзілқой, күлдірғіш адам. ''«Тәкежан Абайдан екі жас үлкен, қалжыңбас, әзілқой болатын»'' ([[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]], Абай). <br />
Сөздің екі түбірден біріккені сырт көзге де анық.<br />
Алғашқы түбір — қалжың, екіншісі — бас.<br />
Бірінші түбірдін, төркіні түркі-Моңғол, әсіресе, қазақ<br />
пен Моңғол тілдеріне ортақ деп қарарлық деректен құр<br />
алақан емеспіз. Біздеғі «қалжың» түлғасьіна сәйкес Моңғолдарда «хөгжөөнтэй», «хошин» сөздерінің алғашқысы — әзілқой, соңғысы — қалжың мағыналарында қолданылады (Қаз.-мон. сөз., 1977, 42, 174). Бұл көрсетілген<br />
мағыналар олардың алғашқы мағынасы емес екендігі де<br />
байқалады. Моңғолдарда алғашқы тұлғаның түбірі —<br />
«хөгжәөн» [[қазақ тілі]]ндегі «қуаныш», «көңілді» дегенді<br />
ұғындырады (бұл да сонда, 158, 192). Ойын-күлкі, әзілдің тек көқілді адамдар арасында болатынын ескерсек,<br />
сөздің алғашқы мағынасы — қуанышты, көңілді де, ал<br />
әуелгі тұлғасы — «хөгжәөн» деген лазым. Сөз түркі тілдерінен Моңғолдарға немесе керісінше ауысты ма, әлде<br />
әуелден ортақ па бұл арасын кесіп айту қиын. Қалайда «қалжың» мен «хөгжөөн» тұлғаларының бірінің бірі<br />
дыбыстық өзгеріске түскен түрлері екені даусыз деп<br />
ойлаймыз.<br />
<br />
Ал [[Біріккен сөздер|біріккен сөздің]] екінші сыңары —«бас» сөзін тек<br />
кейбір [[Түркі тілдері|түркі тілінен]] ғана кездестіреміз. Тува тілінде біздегі «әзіл» мағынасын —«бастак», ал «әзілқой адам»<br />
дегенді —«баштак кижи» сөз тіркесі ұғындырады.<br />
<br />
Осыларды қорыта айтқанда, «қалжыңбас» сөзі —<br />
түркі, Моңғол тілдеріндегі екі сөз тіркесінен (хөгжөөн + -һбаштак) қысқара келіп пайда болған деп ойымызды<br />
доғаруға да болар еді. Бірақ тағы бір тіл дерегі оған ырық беретін емес.<br />
Парсы тілінде «кәчәләкбази» сөзі — ақымақтану, ақмақтың ісін қылу дегенге нүсқаса, «кәджбаз»— арам<br />
ойыншы, шулер, алдамшы адам мағыналарында қолданылады (Пер.-рус., сл., 1983, II, 314, 312). Әсіресе соңғы,<br />
«кәджбаз» сөзінің тұлғасы мен мағынасы біздегі «қалжыңбасқа» өте жуық. Мүның езі кездейсоқ сәйкестік<br />
пе, әлде түркі, Моңғол тілдерінен ауысты ма, бүл арасын<br />
анықтау оңай емес. Өйткені парсы тіліндегі «кәджбаз»<br />
тұлғасын да екі түбірдің қысқара келіп, бірігуінен пайда<br />
болған деуге дәлел баршылық: «кәдж»— қисық, қыңыр<br />
(Пер.-рус., 1980, II, 311); «бозбаз»—күлдіргіш (скоморох) (сонда, I, 205). Ал «кәчәләкбази» сөзінің алғашқы<br />
сыңары: «кәчәләк» та парсы тілінде жеке сөз қалпында<br />
қолданылып — қуыршақ, қуыршақ адам мағынасын<br />
иеленеді (сонда, II, 314). Бүл да — адамды күлдірудің<br />
бір жолы.<br />
<br />
Өз шамалауымыз бойынша, «қалжыңбас» сөзі түркі,<br />
Моңғол тобындағы тілдер негізінде пайда болған тәрізді.<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Лингвистика]]<br />
[[Санат:Қазақ тілі]]</div>ArystanbekBot