Moderator: 1 түзету

2026-06-25T14:03:46Z

1 түзету

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.3

2023-01-14T20:32:37Z

Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.3

Жаңа бет

{{Тұлға
|Есімі = Қален Құсайынұлы Тоқмұхамедов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 1922
|Туған жері = [[Шымкент]]
|Мансабы = әскери, ғалым, жазушы
|Азаматтығы = {{Flagicon|USSR}} [[КСРО]]
|Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні = 1991
|Қайтыс болған жері = [[Байқоңыр (қала)|Ленинск]]
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары = Қасым Қаленұлы Тоқмұхамедов
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}

'''Қален Құсайынұлы Тоқмұхамедов''' (1922, [[Шымкент]], Түркістан Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының — 1991, [[Байқоңыр (қала)|Ленинск]], Қызылорда облысы, Қазақ КСР) — кеңестік әскери және саяси қайраткер, ғалым және жазушы, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері, Байқоңырдың құрметті құрылысшысы, полковник.

== Өмірбаяны ==
Қален Тоқмұхамедов 1922 жылы Түркістан Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының [[Шымкент]] қаласының жанында дүниеге келген<ref>[https://books.google.ru/books?id=SbOUDwAAQBAJ&pg=PT154&lpg=PT154&dq=%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2+%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD&source=bl&ots=jh2mN6tQuQ&sig=ACfU3U0aV8cGXvQzMdKZnpnDb_DGdrvGZg&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj_5Ku3vb7kAhVr16YKHbFlBuEQ6AEwDnoECAkQAQ#v=onepage&q=%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%20%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD&f=false «Байқоңырдың мұздары» кітабындағы Кален Тоқмұхамедовтің өмірбаяны / автор: Лия Молокова / © Әдеби баспа үйі, 2019] / Google - Кітаптар</ref>.

Орыс орта мектебін үздік бітірді. Кейін мектепте қалып, тарих және география мұғалімі болып жұмыс істей бастады.

1941 жылы Екінші дүниежүзілік [[Ұлы Отан соғысы|соғыстың]] басталуымен Қален Тоқмұхамедов өз еркімен майданға аттанды. Қызмет Қызыл Армия үгітшісі ретінде басталды. ВКП (б) қатарына қосылғаннан кейін саяси жұмысшылар курстарына жіберілді.

1943 жылы Токмухамедов серіктестіктің [[комсомол]] ұйымының басшысы болып, лейтенант әскери атағын алды.

Беларусь майданының 65-армиясының 18-ші атқыштар корпусының 69-шы атқыштар дивизиясының 69-шы атқыштар дивизиясының 120-шы атқыштар полкінің саяси бөлімі құрамында Днепр, Белоруссия, Шығыс Пруссия, Померания және Берлин шабуылдау операцияларына қатысып, сол үшін ол ордендермен және медальдармен марапатталған.

Соғыстан кейін капитан Тоқмұхамедов қызметін Владивостокта, Тынық мұхиты флотының саяси бөлімінде жалғастырды.

1952-1955 жылдары М.И. Калинин атындағы Жоғары әскери-педагогикалық институтында оқыды.

1955 жылы институтты үздік бітіріп, Қален Тоқмұхамедов туған Қазақстанда қызмет етуді өтінді және КСРО Қорғаныс Министрлігінің № 5 ғылыми сынақ полигонының құрылысына жіберілді, ол «[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]» ғарыш айлағы деп те танымал.

Байқоңырда Тоқмұхамедов 130-шы инженерлік кафедрасының әскери-құрылыс отрядтарының саяси бөлімін басқарды.

Оның басшылығымен ғарыш айлағының, ұшыру кешендерінің, монтаж және сынақ ғимараттарының құрылысы, кейіннен [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] қаласы болған Ташкент-90 тұрғын үйінің алғашқы үйлері болды.

Өз жұмысында Тоқмұхамедов сол кездегі көптеген әйгілі адамдармен, дизайнерлермен және ғарышкерлермен араласқан. Қален Құсайынұлы достық қарым-қатынас кеңестік зымырандық және ғарыштық бағдарламаның негізгі жасаушысы [[Сергей Павлович Королев|Сергей Павлович Королевпен]] дамыды.

1970 жылы Ленинск қаласында С.П. Королевке арналған ескерткіштің ашылу рәсімінде Қален Тоқмұхамедов: «Сергей Павлович жасаған зымырандардың күркіреуі Әлемнің алғашқы ғарыш айлағы болған ежелгі қазақ жерін толқытты. Сергей Павловичтің есімі халқымыздың жүрегінде мәңгі сақталады»<ref>[http://csdbf4.ru/partid/3/subpartid/3/writeid/179 Байқоңыр - ғарыш айлағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117200949/http://csdbf4.ru/partid/3/subpartid/3/writeid/179 |date=2019-11-17 }}</ref>.

1962-1976 жылдары Қален Тоқмұхамедов Ленин қалалық Кеңесінің тұрақты депутаты болды. Қарулы Күштерде 36 жыл қызмет еткен полковник Тоқмұхамедов 19 жыл Байқоңыр ғарыш айлағы мен Ленинск қаласын салуға берді<ref>[http://kv.ucoz.kz/news/doroga_v_kosmos_nachinaetsja_na_zemle/2013-02-19-12649 Ғарышқа жол жер бетінде басталады] / «Қызылорда жаңалықтары»</ref>.

1978 жылы полковник Тоқмұхамедов отставкаға кетті, бірақ Байқоңырдағы құрылыс кешенінде жұмысын жалғастырды.

Қален Тоқмұхамедов 1991 жылы қайтыс болып, Ленинск қаласында (қазіргі [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] қаласы) жерленді.

Қален Тоқмұхамедов төрт орденмен және он бес медальмен марапатталған.

Тоқмұхамедов жазушы ретінде өзінің «Өмірдегі 1001 күн» автобиографиялық деректі әңгімесімен танымал. Сюжеттің орталық фигурасы - Ибрагим Тоқжанов. Осы атпен Қален Құсайынұлы өзінің күрескер жастығын сипаттады<ref>[https://books.google.ru/books?id=SbOUDwAAQBAJ&pg=PT154&lpg=PT154&dq=%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2+%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD&source=bl&ots=jh2mN6tQuQ&sig=ACfU3U0aV8cGXvQzMdKZnpnDb_DGdrvGZg&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj_5Ku3vb7kAhVr16YKHbFlBuEQ6AEwDnoECAkQAQ#v=onepage&q=%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%20%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD&f=false «Байқоңырдың мюзиклдері» кітабы / автор: Лия Молокова / © Әдеби баспа үйі, 2019] / Google - Кітаптар</ref>.

== Есте сақтау ==
* Қален Тоқмұхамедовтің есімі Қазақстан Республикасы Түркістан облысы, [[Тегісшіл (Түркістан облысы)|Тегісшил]] ауылының № 68 орта мектептеріне берілді (1996)<ref>[http://all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=11941.000 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1996 жылғы 1 қарашадағы № 1346 «Қазақстан Республикасының білім беру және мәдени мекемелерінің атауларын беру және қайта атау туралы» қаулысы] / Қазақстан Республикасының Заңы</ref> және Байқоңыр қаласының №14 (2013)<ref>[https://ru.kyzylorda-news.kz/news/lifnews/25235-15-fevralya-znachimye-sobytiya-dnya.html 15 ақпан: күннің маңызды оқиғалары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116080245/https://ru.kyzylorda-news.kz/news/lifnews/25235-15-fevralya-znachimye-sobytiya-dnya.html |date=2019-11-16 }} / KYZYLORDA-NEWS.KZ</ref>.
* Қален Тоқмұхамедовке арналған музей экспозициясы Байқоңыр қаласындағы №14 мектепте және [[Жезқазған]] қаласының балалар мен жасөспірімдер сарайында ашылды<ref>[http://satypaly-krg.gov.kz/ru/news-region/id/3059 Аймақ жаңалықтары / Ғарыштан сәлем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116080251/http://satypaly-krg.gov.kz/ru/news-region/id/3059 |date=2019-11-16 }} Қарағанды облысының мемлекеттік сатып алу басқармасы</ref>.
* Түркістан облысының [[Созақ]] ауылындағы<ref>[https://postaldb.net/ru/kazakhstan/postal-code/X73M2A9 Түркістан облысының пошта индексінің тізімі] / PostalDB</ref> және Оңтүстік Қазақстан облысы [[Шақырық]]<ref>[https://bizgid.kz/postal/ujno-kazahstanskaya_oblast/rayon_suzakskiy/aulselo_shakyryk/ulica_kalen_tokmuhamedov.html Қазақстанның пошта кодтары] / bizgid.kz</ref> көшелер Қален Тоқмұхамедовтың құрметіне аталған.
* 2018 жылы [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] қаласындағы Қ.Қ.Тоқмұхамедов атындағы №14 мектептің ауласында Қален Тоқмұхамедовке арналған ескерткіш-бюст ашылды.

== Сілтемелер ==
* [https://infourok.ru/prezentaciya-na-temu-tokmuhamedov-kalen-husainovich-2756876.html «Қален Құсайынұлы Тоқмұхамедов» тақырыбында презентация]
* [https://www.inform.kz/ru/novaya-shkola-v-gorode-baykonyr-nazvana-v-chest-veterana-kosmodroma-kalena-tokmuhamedova_a2535360 Байқоңыр қаласындағы жаңа мектепке ғарыш айлағының ардагері Қален Тоқмұхамедовтың есімі берілді] / «Kazinform»
* [https://iknigi.net/avtor-liya-molokova/174634-muzy-baykonura-liya-molokova/read/page-4.html Қален Құсайынұлы Тоқмұхамедов құжаттары] / Электронды кітапхана iknigi.net

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

← Ескі түзетулер	14:03, 2026 ж. маусымның 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Қален Құсайынұлы Тоқмұхамедов - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.3