← Ескі түзетулер

11:46, 2026 ж. наурыздың 21 кезіндегі түзету

Жол нөмірі 5:

Көшпелілердің көне мифтік [[көзқарас]]тары жыр-аңыздарда [[көрініс]] тапқан. Түркі көшпелілерінің ең көне аңыздарына [[Қорқыт]] туралы аңыз-әңгімелер жатады. Қорқыт туралы аңыз-әңгімелердің негізгі сюжеті — өмір мен [[өлім]], адамның [[ажал]] алдындағы дәрменсіздігі.

Көшпелілердің көне мифтік [[көзқарас]]тары жыр-аңыздарда [[көрініс]] тапқан. Түркі көшпелілерінің ең көне аңыздарына [[Қорқыт]] туралы аңыз-әңгімелер жатады. Қорқыт туралы аңыз-әңгімелердің негізгі сюжеті — өмір мен [[өлім]], адамның [[ажал]] алдындағы дәрменсіздігі.

−

Ежелгі [[ғұндар]]дың, көне [[үйсін]]дер мен [[қаңлы]]лардың аңыз-әңгімелеріне, жырларына ''"[[Ер Төстік]]"'', ''"Еділ — Жайық"'' эпостық жырлары жатады. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Марғұланның]] айтуынша, бұл ғажайып мифтер [[Қазақстан]]ның көп жерінде сақталып келген, әсіресе [[Еділ]] мен [[Жайық]] өзендері аралығында көп таралған. "Еділ" аңызындағы [[батыр]] жалғыз [[көз]]ді дәумен кездесіп, оның көзін қыздырған темірмен ағызып түсіріп жеңеді.

+

Ежелгі [[ғұндар]]дың, көне [[үйсін]]дер мен [[қаңлы]]лардың аңыз-әңгімелеріне, жырларына ''"[[Ер Төстік]]"'', ''"Еділ — Жайық"'' эпостық жырлары жатады. [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Марғұланның]] айтуынша, бұл ғажайып мифтер [[Қазақстан]]ның көп жерінде сақталып келген, әсіресе [[Еділ]] мен [[Жайық]] өзендері аралығында көп таралған. "Еділ" аңызындағы [[батыр]] жалғыз [[көз]]ді дәумен кездесіп, оның көзін қыздырған темірмен ағызып түсіріп жеңеді.

−

Ғұн [[дәуір]]інен сақталған аңыздың бірі — ''"Дың-сұлу"''. Аңыз бойынша, ерте дәуірдегі ұлы ханның қызына Әлеупа батыр ғашық болады. Хан биік мұнара — "дың" тұрғызып, қызын сол мұнарадағы жайға орналастырып, дыңның сыртынан қырық күзетші қойған екен дейді. [[Жігіт]] мұнараға [[тылсым]] арқылы шығады. [[Қыз]] оған ғашық болады. Содан әкесінен [[рұқсат]] сұрап [[жігіт]]ке қосылады. Бұл [[аңыз]]дың таза ғұн дәуіріндегі нұсқасы бойынша, хан өзінің өзгеше сұлу туған екі қызын елсіз жапан түзге салынған "дың" — мұнара ішінде сақтайды. Оның қыздарына бәрі ([[қасқыр]]) ғашық болып, қыздарға [[күн]] болып дарып, олардан көп [[ұрпақ]] тарайды. [[Қозы Көрпеш - Баян Сұлу|Қозы Көрпеш—Баян сұлудың]] кешенін [[ғалым]]дар ғұндарда да болған сондай "дыңның" бір түрі деп есептейді.

+

Ғұн [[дәуір]]інен сақталған аңыздың бірі — ''"Дың-сұлу"''. Аңыз бойынша, ерте дәуірдегі ұлы ханның қызына Әлеупа батыр ғашық болады. Хан биік мұнара — "дың" тұрғызып, қызын сол мұнарадағы жайға орналастырып, дыңның сыртынан қырық күзетші қойған екен дейді. [[Жігіт]] мұнараға [[тылсым]] арқылы шығады. [[Қыз]] оған ғашық болады. Содан әкесінен [[рұқсат]] сұрап [[жігіт]]ке қосылады. Бұл [[аңыз]]дың таза ғұн дәуіріндегі нұсқасы бойынша, хан өзінің өзгеше сұлу туған екі қызын елсіз жапан түзге салынған "дың" — мұнара ішінде сақтайды. Оның қыздарына бәрі ([[қасқыр]]) ғашық болып, қыздарға [[күн]] болып дарып, олардан көп [[ұрпақ]] тарайды. [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш—Баян сұлудың]] кешенін [[ғалым]]дар ғұндарда да болған сондай "дыңның" бір түрі деп есептейді.

Ғұндардың керемет [[әпсаналар]]ының біріне олардың басын біріктіріп үлкен [[мемлекет]] құрған Мөде тәңірқұты туралы [[аңыз]]-[[әңгіме]] жатады. Ғұндар бірнеше ғасырлар бойы [[Қытай]]ды бағындырып келген. Бірақ әр кез Қытайдан [[жеңіліс]] тауып отырған. Ғұн елі бір әлсіреген кезде Қытай [[үкімет]]і Мөдеге елші жіберіп, оның бір [[керемет]] жүйрік атын беруді [[талап]] етеді. Мөде уәзірлерін шақырып кеңеседі, уәзірлер бермеуге кеңес береді. Бірақ Мөде [[күш]] жинап алғанша [[ел]]дің амандығын тілеп, атты бергізеді. [[Соғыс]]қа сылтау іздеген [[Қытай]] басшысы ендігі жерде Мөденің бір сұлу жас тоқалын өзіне әйелдікке беруді сұрайды. Мөде бұл қалауын да бергізеді. Үшінші жолы әбден даңдайсыған қытайлар ғұндардың оңтүстігіндегі [[бос]] жерді сұрайды. Сонда Мөде тағы да уәзірлерін жинап алып ақылдасады. Сонда уәзірлері: "Ақыры бос жатқан жер ғой, берейік", — дейді. Мөде сонда

Ғұндардың керемет [[әпсаналар]]ының біріне олардың басын біріктіріп үлкен [[мемлекет]] құрған Мөде тәңірқұты туралы [[аңыз]]-[[әңгіме]] жатады. Ғұндар бірнеше ғасырлар бойы [[Қытай]]ды бағындырып келген. Бірақ әр кез Қытайдан [[жеңіліс]] тауып отырған. Ғұн елі бір әлсіреген кезде Қытай [[үкімет]]і Мөдеге елші жіберіп, оның бір [[керемет]] жүйрік атын беруді [[талап]] етеді. Мөде уәзірлерін шақырып кеңеседі, уәзірлер бермеуге кеңес береді. Бірақ Мөде [[күш]] жинап алғанша [[ел]]дің амандығын тілеп, атты бергізеді. [[Соғыс]]қа сылтау іздеген [[Қытай]] басшысы ендігі жерде Мөденің бір сұлу жас тоқалын өзіне әйелдікке беруді сұрайды. Мөде бұл қалауын да бергізеді. Үшінші жолы әбден даңдайсыған қытайлар ғұндардың оңтүстігіндегі [[бос]] жерді сұрайды. Сонда Мөде тағы да уәзірлерін жинап алып ақылдасады. Сонда уәзірлері: "Ақыры бос жатқан жер ғой, берейік", — дейді. Мөде сонда

Жол нөмірі 13:

==Бөрілі байрақ — ұраным==

==Бөрілі байрақ — ұраным==

+

[[Ғұндар]] мен көне түркілердің өздерінің шығу тегі жөніндегі [[аңыз]]дарының да [[тарих]]и мәні бар. Ол аңыздың бір [[нұсқа]]сы бойынша, ғұндар ([[түркілер]]) өзінің күншығыстағы көрші елінен қатты жеңіліс тауып, тегіс қырылады. [[Жау]] әскері бір жас баланы өлтірмей, тастап кетеді. "Содан тараған жұрт ғұндар мен түркілер еді" дейді көне [[аңыз]]. Көне түркілер [[қасқыр]]ды ата тегіміз деп біледі. Түркі халқын бірінші басқарған Ашына өзінің осы тектік ерекшелігін білдіру үшін ордасының [[қақпа]]сына бөрі басының [[сурет]]і бар ту байлаған. Бұл аңыздың бұлыңғыр сілемі кейінгі [[қазақтар]]ға дейін жеткен. Қазақта бөріні ''"тәңір серісі"'' деп құрметтеген.

[[Ғұндар]] мен көне түркілердің өздерінің шығу тегі жөніндегі [[аңыз]]дарының да [[тарих]]и мәні бар. Ол аңыздың бір [[нұсқа]]сы бойынша, ғұндар ([[түркілер]]) өзінің күншығыстағы көрші елінен қатты жеңіліс тауып, тегіс қырылады. [[Жау]] әскері бір жас баланы өлтірмей, тастап кетеді. "Содан тараған жұрт ғұндар мен түркілер еді" дейді көне [[аңыз]]. Көне түркілер [[қасқыр]]ды ата тегіміз деп біледі. Түркі халқын бірінші басқарған Ашына өзінің осы тектік ерекшелігін білдіру үшін ордасының [[қақпа]]сына бөрі басының [[сурет]]і бар ту байлаған. Бұл аңыздың бұлыңғыр сілемі кейінгі [[қазақтар]]ға дейін жеткен. Қазақта бөріні ''"тәңір серісі"'' деп құрметтеген.

Жол нөмірі 45:

Жол нөмірі 46:

# ''Огыз-қыпшақ дәуірі'' (VI—XII ғасырлары). Бұл кезде жергілікті түркілер [[Қытай]], [[Иран]], [[Византия]], Араб шапқыншыларына қарсы күресті жырлаған. Мысалы, "Қорқыт ата кітабы", "Алдар көсе", "Қозы Көрпеш — Баян сұлу", т.б.;  

# ''Огыз-қыпшақ дәуірі'' (VI—XII ғасырлары). Бұл кезде жергілікті түркілер [[Қытай]], [[Иран]], [[Византия]], Араб шапқыншыларына қарсы күресті жырлаған. Мысалы, "Қорқыт ата кітабы", "Алдар көсе", "Қозы Көрпеш — Баян сұлу", т.б.;  

# ''Ноғайлы дәуірі'' (XIII—XVI ғасырлары) — "[[Бөген батыр]]", "[[Едіге батыр]]", "[[Қобыланды]]", "[[Ер Сайын]]", "[[Қамбар батыр]]", "[[Мұсахан]]", "[[Орақ батыр]]", т.б.;  

# ''Ноғайлы дәуірі'' (XIII—XVI ғасырлары) — "[[Бөген батыр]]", "[[Едіге батыр]]", "[[Қобыланды]]", "[[Ер Сайын]]", "[[Қамбар батыр]]", "[[Мұсахан]]", "[[Орақ батыр]]", т.б.;  

−

# ''Қалмақ шабуылы дәуірі'' — XVII—XVIII ғасырлардағы "құба қалмақ" заманы. "[[Олжабай]]", "[[Қабанбай]]", "[[Бөгенбай]]", т.б.;  

+

# ''Қалмақ шабуылы дәуірі'' — XVII—XVIII ғасырлардағы "құба қалмақ" заманы. "[[Олжабай]]", "[[Қабанбай батыр|Қабанбай]]", "[[Бөгенбай]]", т.б.;  

# ''Кейінгі дәуір''. Қазақ батырларының хан, [[сұлтан]]дарға, патша әкімдеріне қарсы [[күрес]]ін бейнелейтін жырлар.

# ''Кейінгі дәуір''. Қазақ батырларының хан, [[сұлтан]]дарға, патша әкімдеріне қарсы [[күрес]]ін бейнелейтін жырлар.

Жол нөмірі 66:

Жол нөмірі 67:

Қазақтың [[эпос]]тық мұрасының қомақты бір бөлігі — ''әлеуметтік-тұрмыс эпосы'', оны кейде ''лиро-эпостық поэмалар'' дейді. Бұл [[шығармалар]]да ерлік, [[батырлық]], ел қорғау [[мақсат]]ы емес, жеке бастың мүддесі — [[махаббат]] еркіндігі мәселесі алға шығады. Кезеңдік дамуы жағынан алып қарағанда, [[ғашықтық]] жырлар архаикалық, қаһармандық эпостан кейін туындаған шығармалар. Фольклортанушылардың пікірінше, лиро-эпостық [[мұра]] көне эпостан жазбаша [[роман]]ға өтер жолдағы аралық саты, аралық [[деңгей]].

Қазақтың [[эпос]]тық мұрасының қомақты бір бөлігі — ''әлеуметтік-тұрмыс эпосы'', оны кейде ''лиро-эпостық поэмалар'' дейді. Бұл [[шығармалар]]да ерлік, [[батырлық]], ел қорғау [[мақсат]]ы емес, жеке бастың мүддесі — [[махаббат]] еркіндігі мәселесі алға шығады. Кезеңдік дамуы жағынан алып қарағанда, [[ғашықтық]] жырлар архаикалық, қаһармандық эпостан кейін туындаған шығармалар. Фольклортанушылардың пікірінше, лиро-эпостық [[мұра]] көне эпостан жазбаша [[роман]]ға өтер жолдағы аралық саты, аралық [[деңгей]].

−

Соңғы кезге дейін [[қазақ]]тың лиро-эпосы ретінде ''"[[Қозы Көрпеш - Баян Сұлу|Қозы Көрпеш — Баян сұлу]]"'', ''"[[Қыз Жібек]]"'', ''"[[Айман-Шолпан|Айман—Шолпан]]"'' секілді санаулы жырлар ғана ауызға ілініп келген. Соңғы жылдары мұндай шығармалар қатарына қазақ халқына кең тараған, түп-төркіні шығыс елдерінен келсе де қазаққа төл туындысындай етене жақын болып кеткен бір топ ғашықтық жырларды да жатқызып жүр. Олар: ''"[[Жусіп - Зылиха|Жусіп—Зылиха]]"'', ''"[[Ләйлі - Мәжнүн|Ләйлі—Мәжнүн]]"'', ''"[[Құсрау - Шырын|Құсрау—Шырын]]"'', ''"[[Сейфілмәлік]]"'', ''"[[Таһир - Зухра|Таһир — Зухра]]"'', ''"[[Бозжігіт]]"'', т.б. Лиро-эпостық жырлардан, әсіресе тіні қазақ топырағында қалыптасқан жырлардан халықтың әдет-ғұрып, салт- санасы туралы ұшан-теңіз мәлімет алуға болады. Әлі де болса тарихшы-этнографтар халқымыздың [[өмір]] салтының, әдет-ғұрыптарының осы бір [[дерек]]терін толық пайдалана алмай келеді.

+

Соңғы кезге дейін [[қазақ]]тың лиро-эпосы ретінде ''"[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш — Баян сұлу]]"'', ''"[[Қыз Жібек]]"'', ''"[[Айман-Шолпан|Айман—Шолпан]]"'' секілді санаулы жырлар ғана ауызға ілініп келген. Соңғы жылдары мұндай шығармалар қатарына қазақ халқына кең тараған, түп-төркіні шығыс елдерінен келсе де қазаққа төл туындысындай етене жақын болып кеткен бір топ ғашықтық жырларды да жатқызып жүр. Олар: ''"[[Жусіп - Зылиха|Жусіп—Зылиха]]"'', ''"[[Ләйлі - Мәжнүн|Ләйлі—Мәжнүн]]"'', ''"[[Құсрау - Шырын|Құсрау—Шырын]]"'', ''"[[Сейфілмәлік]]"'', ''"[[Таһир - Зухра|Таһир — Зухра]]"'', ''"[[Бозжігіт]]"'', т.б. Лиро-эпостық жырлардан, әсіресе тіні қазақ топырағында қалыптасқан жырлардан халықтың әдет-ғұрып, салт- санасы туралы ұшан-теңіз мәлімет алуға болады. Әлі де болса тарихшы-этнографтар халқымыздың [[өмір]] салтының, әдет-ғұрыптарының осы бір [[дерек]]терін толық пайдалана алмай келеді.

==Тарихи жырлар==

==Тарихи жырлар==

Қазақ фольклорының тағы бір [[қомақ]]ты бөлігін [[тарих]]и жырлар құрайды. Тарихи [[жыр]]ларда кейде [[оқиға]]лар жазба тарих сарынына [[сәйкес]] баяндалса, екінші бір тұста қиялдау, көркемдік [[жинақтау]] түрінде беріледі.

Қазақ фольклорының тағы бір [[қомақ]]ты бөлігін [[тарих]]и жырлар құрайды. Тарихи [[жыр]]ларда кейде [[оқиға]]лар жазба тарих сарынына [[сәйкес]] баяндалса, екінші бір тұста қиялдау, көркемдік [[жинақтау]] түрінде беріледі.

−

[[Түркі халықтары]]на ортақ, ноғайлы [[заман]]ының тарихи жырларына [[Едіге батыр]] жайындағы жыр, аңыздар жатады. Бұл жыр қазақ, ноғай, [[қарақалпақ]], [[башқұрт]], татар, көшпелі [[өзбектер]], алтайлықтарда сақталған. [[Сәкен Сейфуллин]]нің сөзімен айтқанда: "Қоспа ертектерін, жапсырма "кереметтерін" былай алып тастағанда, қазақтың ескі ел әдебиетіндегі бұл [[Едіге батыр]] әңгімесінен [[Алтын Орда]] іріп-шіри бастаған кездегі [[заман]]ның оқиғаларына меңзейтін бірсыпыра жайттар көрінеді". Едігенің [[ұрпақ]]тары саналатын [[Орақ]], [[Мамай]], [[Қарасай]], [[Қази]] жайындағы жырлар, ''"Шора батыр"'', ''"Ер Сайын"'' тарихта болған ноғайлы елі тұлғаларына арналған жырлар.

+

[[Түркі халықтары]]на ортақ, ноғайлы [[заман]]ының тарихи жырларына [[Едіге батыр]] жайындағы жыр, аңыздар жатады. Бұл жыр қазақ, ноғай, [[қарақалпақ]], [[башқұрт]], татар, көшпелі [[өзбектер]], алтайлықтарда сақталған. [[Сәкен Сейфуллин]]нің сөзімен айтқанда: "Қоспа ертектерін, жапсырма "кереметтерін" былай алып тастағанда, қазақтың ескі ел әдебиетіндегі бұл [[Едіге батыр]] әңгімесінен [[Алтын Орда]] іріп-шіри бастаған кездегі [[заман]]ның оқиғаларына меңзейтін бірсыпыра жайттар көрінеді". Едігенің [[ұрпақ]]тары саналатын [[Орақ]], [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]], [[Қарасай (Хорашай)|Қарасай]], [[Қази]] жайындағы жырлар, ''"Шора батыр"'', ''"Ер Сайын"'' тарихта болған ноғайлы елі тұлғаларына арналған жырлар.

Қазақтың тарихи өлеңдерінің қалың [[жұрт]]қа белгілісінің бірі — "Елім-ай" өлеңі. Белгілі фольклортанушы Рахманқұл Бердібайдың сөзімен айтқанда: "Бір замандағы ел басына душар болған қайғылы оқиғаның елесіндей бұл [[шығарма]] тек көркем [[мұра]] ғана емес, [[саяси құжаты|саяси құжаттың]] орнына да жүргендей". Бұл мұңлы [[өлең]] — 1723 жылы жоңғарлар [[шапқыншылық|шапқыншылығынан]] қойдай қырылып, бөкендей ауған қазақтың "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" заманының [[тарих]]и [[шығарма]]сы. Зерттеушілер бұл өлең ұзақ жырдың тек ел аузында сақталып қалған үзіндісі деп есептейді. Осы жырдың тобықты [[Топыш]] ақын айтқан екен деген нұсқасы 86 жолдан тұрады. Жырда қазақ елінің кіндік жері ретінде [[Қаратау]]дың аталуы тегін емес, өйткені XV ғасырдан бері "қазақ" деген атпен құралған [[халық]]тың [[әкімшілік]], мәдени, діни орталығы Қаратау, [[Түркістан]] болғаны белгілі.

Қазақтың тарихи өлеңдерінің қалың [[жұрт]]қа белгілісінің бірі — "Елім-ай" өлеңі. Белгілі фольклортанушы Рахманқұл Бердібайдың сөзімен айтқанда: "Бір замандағы ел басына душар болған қайғылы оқиғаның елесіндей бұл [[шығарма]] тек көркем [[мұра]] ғана емес, [[саяси құжаты|саяси құжаттың]] орнына да жүргендей". Бұл мұңлы [[өлең]] — 1723 жылы жоңғарлар [[шапқыншылық|шапқыншылығынан]] қойдай қырылып, бөкендей ауған қазақтың "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" заманының [[тарих]]и [[шығарма]]сы. Зерттеушілер бұл өлең ұзақ жырдың тек ел аузында сақталып қалған үзіндісі деп есептейді. Осы жырдың тобықты [[Топыш]] ақын айтқан екен деген нұсқасы 86 жолдан тұрады. Жырда қазақ елінің кіндік жері ретінде [[Қаратау]]дың аталуы тегін емес, өйткені XV ғасырдан бері "қазақ" деген атпен құралған [[халық]]тың [[әкімшілік]], мәдени, діни орталығы Қаратау, [[Түркістан]] болғаны белгілі.

Қазақ фольклоры - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

11:46, 2026 ж. наурыздың 21 кезіндегі Rasulbek Adil деген

Moderator: 1 түзету

Kasymbot: clean up, replaced: Марғұлан, Әлкей Хақанұлы → Әлкей Хақанұлы Марғұлан (4) using AWB

← Ескі түзетулер	14:47, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

← Ескі түзетулер	19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)