Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:56:09Z

1 түзету

Zhaksilik: clean up, replaced: ХХ → XX (3) using AWB

2015-03-29T10:23:41Z

clean up, replaced: ХХ → XX (3) using AWB

Жаңа бет

{{cleanup}}
'''Қазақ транслитерациясы''' —

== Транслитерация Жүйесі ==

=== Кирилл <−> латын ===

==== ҚазАқпарат Латыны ====
2004 ж. бері "ҚазАқпарат" мемлекеттік ақпарат агенттігі"{{ref|3}} шет елдегі қандастарымыздың жаңалықтардан хабардар болуы үшін [[транслитерация]] жүйесін енгізген болатын. Ол жүйеде қазақтың кирил әріптері [[CP1254]] ([[iso 8859-9|ISO 8859-9]]) [[кодтама]]сындағы [[Түрік алфавиті|түрік әріптерімен]] алмастырылатын.

Бұл жүйе Қазнеттің стандартына айналды-мыс. Шетелге бағытталған ресурстар веб беттер мен [[электронды пошта]]да осы жүйені қолданады.

ҚР ҒА Тілдер Институты осы жүйені қазақ жазуының латын алфавитіндегі жаңа стандарты болады деген сенімде. Қосымша Транслитерация жүйелерінің салсытырмалы кестесін қараңыз.

==== Латиница ГОСТ ====
Түпнұсқа мәтіні [[ISO 9|ISO 9:1995]] болып табылатын Қазақстанда қолданылып жүрген [[мемлекетаралық стандарттар|мемлекетаралық стандарт]] [[ГОСТ]] 7.79-2000, әріп ауыстыруды '''А''' (диакритика) и '''Б''' (қосарлы әріптер) жүйелері бойынша көздейді.

[[ГОСТ]] 7.79-2000-де делінген:
{{cquote|''«Славян емес тілдерде қос-әріптер пайдаланылыған жағдайда, олардың әріп ауыстыру жүйелері дербес (мемлекеттік) стандарттарда айқындалады»''}}
Бірақ та Қазақстанда қазақ-кирил мәтіннің қосарлы әріптер негізінде (жүйе ''Б'') латынға әрпін ауыстырудың ережелері тиісті ұлттық стандарт ретінде күні бүгінге дейін (2006 жылдың орта кезі) қабылданбай келеді.

===== Жүйе А =====
''‘Жүйе А''' — қатал транслитерацияда (әріп ауыстыруда) кеңейтілген кириллицаның әрбір әрпіне кеңейтілген латиницаның жеке бір белгісі немесе арнайы символы cәйкес келеді. Басқаша ғылыми транслитерация аталады.

===== Жүйе Б =====
''‘Жүйе Б''' — жеңілдетілген транслитерацияда кеңейтілген кириллицаның әріптері ағылшын әліпбиінің жеке әріптеріне немесе қосарлы әріптеріне, сондай-ақ арнайы символдарына ауыстырылуы мүмкін.

===== Жүйе Б қарапайым =====
''‘Жүйе Б қарапайым''' — жеңілдетілген транслитерацияның түрі. Мұнда кеңейтілген кириллицаның әріптері ағылшын әліпбиінің жеке әріптеріне немесе қосарлы әріптеріне, сондай-ақ арнайы символдарына ауыстырылуы мүмкін. Сонымен қатар, мәтін бірегей танылған жағдайда, «гравис» арнайы символын жазбауға немесе оны [[H]] латын әрпіне ауыстыруға жол қойылады. Біржолғы кириллицадан латынға транслитерацияда қолданылады: SMS хабарларда, интернет-домен атауларында (мұнда арнайы символдар мүлдем қолданылмайды) т.б.

==== Қарапайым пиньинь ====
Қытайдағы қазақтар арабша мәтінді латыншаға ауыстырған кезде [[пиньинь]] негізінде жасалған ерекше транслитерация қолданылады. Кестеде мейілінше толық көрсетіледі (іс жүзінде гравистер жазылмауы мүмкін).
Қараңыз. Транслитерация жүйелерінің салыстырмалы кестесі

=== Кирилл <−> кирилл ===

==== Казновица ====
'''Казановица немесе казновица''' ('''каза'''хская '''нов'''ая кирилл'''ица'''){{ref|4}} — қосарлы әріптер немесе ([[диграф]]тар) пайдалану негізінде қазақ әліпбиінің әріптерін орыс әліпбиінің әрпітеріне ауыстыру яғни [[транслитерация]] болып табылады. «Казновица» авторы (Андрей Владимирович Сергеев) идеясының негізінде — алмандықтардың жаңа орфографиясында қолданылатын ( [[умлаут]]тары: [[Ä]], [[Ö]], [[Ü]] және лигатуралары [[ß]] бар әріптерді: АЕ, OE, UE и SS сияқты қосарлы әріптерге ауыстыру тәжірибесі жатыр). Казновица қаңидаттары солтүстік-қауқаз түріктерінің, дәлірек айтқанда ([[қарашай–балқар тілінің|қарашай–балқар]], [[құмық тілінің|құмық]] немесе [[ноғай тілінің|ноғай]]) жазуларындағы принциптерге ұқсас келеді.

«Казновицада» [[орыс алфавитіне]] кіретін және латынның «[[i]]» әрпінен табиғаты мүлдем бөлек «[[і]]» қазақ әрпі ғана қолданылады. Қазақ тілінің ерекше әріптері дыбысталуы жағынан жақын келетін твердый және мягкий белгісі диакритика ретінде қойылып жазылатын орыс әліпбиіндегі қосарлы әріптермен беріледі.
Қараңыз. Транслитерация жүйелерінің салыстырма кестесі
Автордың айтуынша, [[UTF-8]] стандартын қолдануға мүмкіндік болмаған жағдайда, «казновица» кәдеге жаратылады.

=== Транслитерация жүйелерін салыстыру ===

==== Транслитерация жүйелерінің салыстырма кестесі ====

{| class="standard Unicode"
|-
! Кирил || Казновица || Жеңілдеткен пин-ин || Латын ГОСТ (А) || Латын ГОСТ (Б) || Латын ГОСТ (Б жең.) ||Латын QazAqparat<ref>ҚазАқпарат нұсқасында жақшадағы символдар өзара-кері (қаталдырақ) транслитерация үшін пайдаланылады.</ref> || Alash әліпбиі<ref>''Alash әліпбиінде үш бірдей әліпбидің өзара іс-қимылға түсуі жүзеге асырылады:'' 1) қытай қазағы қолданатын '''"Ахаңның төте жазуы";
Мұнда торда жиі кездесетін арабша пернетақтадағы әріптер енгізілген:
('ث_ص_ض_أ_ة_ذ_چ_ک')= ('ң_п_г_в_е_ұ_ч_к').
2) '''Негізгі латын әліпбиі''' ноқат-үтірлерсіз (диакритика) қолданылады. Бірақ, ä, ğ, ö, ñ, ü, ş, ı әріптерді қолдансаңыз, олар өздігінен ауыстырлады. Латынның X әрпі бөгде сөздерде ғана (external) немесе Рұм (Roma) сандары (XX ғасыр) үшін қолданылады;
3) ''Қазақ кириллицасы'''.
Транслитерация қарапайымдығына жіңішке дауыстыларды жіңішкерткіш белгі – апостроф арқылы қол жеткізіледі – латыншада ('), арабшада - ء – бір сөз үшін бір-ақ рет. Толығырақ қараңыз: [http://audarma.com KazLang]</ref>
|-
|Аa || Аa ||Аa ||Аa ||Аa ||Аa ||Aa ||a
|-
|Әә ||Аь аь||А`a` ||A̋a̋||А`a` || А`a`|| Ää ||a
|-
|Бб ||Бб || Bb|| Bb|| Bb|| Bb|| Bb|| b
|-
|Вв ||Вв ||Vv ||Vv ||Vv || Vv ||Vv ||v
|-
|Гг || Гг || Gg|| Gg|| Gg||Gg|| Gg ||g
|-
|Ғғ ||Гъ гъ|| Qq||Ġġ ||Gh gh||Gh gh|| Ğğ || gh*
|-
|Дд ||Дд ||Dd ||Dd ||Dd ||Dd || Dd ||d
|-
|Ее ||Ее ||Ee ||Ee ||E`e`||Ee|| Ee ||e
|-
|Ёё || Ёё || ||Ë ë ||Yo yo|| Yo yo||Yo yo ||
|-
|Жж ||Жж ||Jj ||Žž ||Zh zh || Zh zh ||Jj ||j(zh)
|-
|Зз ||Зз || Zz||Zz || Zz|| Zz||Zz ||z
|-
|Ии ||Ии ||Yy ||Ii ||I` i`|| I` i`||Ïï ||i (iy) *
|-
|Йй ||Йй ||Yy ||Jj ||Jj || Jj ||Yy (Y`y`) ||y
|-
|Кк ||Кк ||Kk ||Kk ||Kk || Kk ||Kk ||k
|-
|Ққ ||Къ къ||K`k`, Kh kh|| Ķķ|| Qq ||Qq || Qq ||q
|-
|Лл ||Лл || Ll || Ll || Ll || Ll ||Ll ||l
|-
|Мм ||Мм ||Mm ||Mm ||Mm ||Mm || Mm ||m
|-
|Нн ||Нн || Nn|| Nn|| Nn||Nn|| Nn ||n
|-
|Ңң ||Нъ нъ||Ng ng ||Ņņ ||Nh nh|| Ng ng||Ññ ||ng (nq)*
|-
|Оо ||Оо ||Oo ||Oo ||Oo ||Oo || Oo ||o
|-
|Өө ||Оь оь||O`o`||Ôô ||O`o`|| O`o`||Öö ||o*
|-
|Пп ||Пп || Pp|| Pp||Pp|| Pp||Pp ||p
|-
|Рр ||Рр || Rr|| Rr|| Rr||Rr|| Rr ||r
|-
|Сс ||Сс || Ss||Ss|| Ss|| Ss||Ss ||s
|-
|Тт ||Тт ||Tt ||Tt ||Tt || Tt ||Tt ||t
|-
|Уу ||Уу || Ww|| Uu|| Ww|| Ww||Ww ||u, ou*
|-
|Ұұ ||Уъ уъ|| Uu|| U̇u̇|| Uu|| Uu||Uu ||u
|-
|Үү ||Уь уь||U`u` ||Ùù ||U`u`||U`u`|| Üü ||u*
|-
|Фф ||Фф || Ff||Ff|| Ff|| Ff||Ff ||f(ph)
|-
|XX ||XX || Hh||Hh || Xx ||Xx, Kh kh|| Xx ||kh
|-
|Һһ ||Xъ хъ||H`h`||Ḥḥ ||H`h`|| Hh||Hh ||kh*
|-
|Цц ||Цц || || Cc ||Cz cz, Cc||Cz cz, Cc|| Cc || c (ts)
|-
|Чч ||Чч || || Čč || Ch ch|| Ch ch||Çç ||ch*
|-
|Шш ||Шш ||Xx ||Šš ||Sh sh || Sh sh ||Şş ||sh*
|-
|Щщ ||Щщ || ||Ŝŝ ||Shh shh|| Shsh shsh||Şş şş ||sh
|-
|Ъъ ||Ъъ || ||ʺ||`` || ||(ʺ) ||' ('')
|-
|Ыы ||Ыы ||Ee ||Yy ||Y`y`||Yy|| Iı || i(i)*
|-
|Іi || Ii || Ii|| Ìì || Ii|| Ii||İi || i
|-
|Ьь ||Ьь || ||ʹ || ` || ||(ʹ) || ',''
|-
|Ээ ||Ээ || ||Èè ||E`e`|| Ee||Ee (Éé) ||e
|-
|Юю ||Юю || ||Ûû ||Yu yu||Yu yu|| Yu yu ||yu
|-
|-Яя ||Яя || ||Ââ ||Ya ya||Ya ya|| Ya ya ||ya
|-
|ия || || || || || || ||ia
|}

=== Мысал ===
Транслитерация мысалы. Мәтін — [[Менің Қазақстаным (әнұран)|Қазақстан әнұранынан]] алынған үзінді:

{| cellpadding="0" cellspacing="0"|
|- style="vertical-align: top;"
! width=25% |
! width=25% | «ҚазАқпарат»
! width=25% | ГОСТ (жеңілдеткен)
! width=25% | «Alash»
|-
|
<poem>
Менің елім, менің елім,
Гүлің болып егілемін,
Жырың болып төгілемін, елім!
Туған жерім менің — Қазақстаным!
</poem>
|
<poem>
Meniñ elim, meniñ elim,
Güliñ bolıp egilemin,
Jırıñ bolıp tögilemin, elim!
Twğan jerim meniñ — Qazaqstanım!
</poem>
|
<poem>
Mening elim, mening elim,
Guling bolyp egilemin,
Zhyryng bolyp togilemin, elim!
Twghan zherim mening — Qazaqstanym!
</poem>
|
<poem>
مەنئڭء ەلئمء , مەنئڭء ەلئمء ,
گۇلئڭء بولئپ ەگئلەمئنء ,
جئرئڭ بولئپ توگئلەمئنء , ەلئمء!
تۋعان جەرئمء مەنئڭء — قازاقستانئم
</poem>
|}

== Түсініктемелер ==
<references/>

== Тағы қараңыз ==
* [[Транслитерация]]
* [[Қазақ әліпбиі]]
* [[Әліпби]]
* [[Қазақ тілі]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{PDFlink|[http://transliteration.eki.ee/pdf/Kazakh.pdf Славян емес жазуын транслитерациясы: Қазақ]}} {{en icon}}
* {{PDFlink|[http://www.loc.gov/catdir/cpso/romanization/nonslav.pdf ALA-LC транслитерация кестелері. Славян емес жазулар (кирил) — Қазақша]}} {{en icon}}
* [http://www.inform.kz/index.php?lang=lat ҚазАқпарат жаңалықтары (латынмен)]
* [http://kz.kubhost.com/ kz.kub.kz Казахский язык в Интернете. Казновица] {{ru icon}}
* [http://audarma.com/ Transliterate kazakh text] {{en icon}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ тілі]]

← Ескі түзетулер	18:56, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Қазақ транслитерациясы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Zhaksilik: clean up, replaced: ХХ → XX (3) using AWB