Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық

2015-10-19T04:26:08Z

Жаңа бет

''Қарастырылып отырған кезеңде қазақтар шағын ауылдар болып тұратын. Олар негізінен мал шаруашылығымен айналысты. Жекелеген аймақтарда егіншілік пен балық аулау кәсібі дамыды.''

==Қазақ ауылы==
[[Сурет:SB - Kazakh man on horse with golden eagle.jpg|thumb|200px|Қазақ [[ауыл]]ы]]
Аталмыш [[кезең]]де қазақтар шағын елді [[мекен]]дерде — ауылдарда тұрды. Қыруар көп [[мал]]ды бағу үшін олар шағын [[ауыл]] болып тұруға мәжбүр еді. Әр ауылдағы [[шаруашылық]] 5-20 отбасынан аспады. Әдетте ауыл ең жақын туыстардан құралды. Әр [[отбасы]]ндағы жан саны орта есеппен 5-7 адамнан келді. Ауылды ең жасы үлкен кісі, би немесе [[құрмет]]ті [[ақсақал]] басқарды. Әр ауыл көбінесе белгілі бір рубасының атымен аталды. Ауыл орманның шетінде, [[өзен]]нің не көлдің жағасында, ал таулы жерлерде шатқалдың ішінде орналасты. [[Орман]] мен [[тау]] қысқы суықтар мен [[боран]]дар кезінде малды [[аман]] сақтаудың табиғи қорғанысы саналды. Ол жерлерден отын мен [[құрылыс]] материалдарын жинап алуға да мүмкіндік мол еді. Қоныс таңдаған кезде қазақтар [[су]] көздерінің - өзендер мен көлдердің, мол сулы бұлақтардың болуын [[мұқият]] ескерді. Олардан ауыз су алды, мал суарды. Ондай су көздері болмаған [[жағдай]]да [[құдық]] қазып алуға тырысатын.

==Қазақтардың қысқы және жазғы тұрғын үйлері==
[[Қазақтар]] жаз кезінде киіз үйлерде тұрды. [[Киіз үй]] кей жағдайларда кедей қазақтардың қысқы [[баспана]]сы да болды. Мұндай кезде ол үйді бірнеше [[қабат]] киізбен қымтап, іргесін [[қар]]мен бастырып тастайтын. Ал елдің оңтүстіктегі жылы аймақтарында киіз үйде қысы-жазы бірдей тұра беруге болатын. Неміс ғалымы ''Ф. фон Шварц былай деп жазды: «Қырғыз-қайсақтардың қысы-жазы бірдей тұра беретін бірден-бір баспанасы киіз үй болып табылады. Киіз үй адамның қашаннан бергі ойлап тапқан ең ғажайып практикалық өнер табысының бірі екенінде дay жоқ»''. Киіз үйдің [[ағаш]]тан жасалатын бөліктерін арнаулы шеберлер - [[үйші]]лер, ал киізден жасалатын [[жабдық]]тарын киіз басатын әйелдер әзірлейтін. Үйдің бау-шуларын құрастыру, тігу мен жығу да әйелдердің үлесіне тиетін.

Қазақтардың қалмақы [[төбе]]сі [[шошақ]] үйлері де болды. Бірақ олар өте сирек пайдаланылды. Киіз үйдің ішіндегі ең [[құрмет]]ті [[орын]] болып төр саналды. Төрге ең сыйлы [[адам]]дар мен қадірлі [[қонақ]]тар шығарылады. Үйге бас сұққан қонақ қандай дін ұстанатынына, қай ұлттың өкілі екендігіне қарамастан, сол үй иесінің сенімді қорғауында болатын.

XIX ғасырдың 30-50-жылдарында қазақтарда отырықшы [[өмір]] [[салт]]ына көшуге байланысты тұрақты баспана салу үрдісі орнықты. Қазақтар қыста тұратын баспанасын қыстаулеп атады. Қыстау [[Топырақ|топырағы]] құнарлы жерлерге салынды. Оған жақын жерде, әдетте, рулық [[зират]] тұрғызылды. Қыстаудың маңында егістік және шабындық жерлер болды. [[Дала]]лықтар қыстауды адам өлімі көбейіп кеткен немесе мал қырылып, [[жұт]] болған кездері ғана тастап кететін. Қыстау әр түрлі құрылыс материалдарынан: тастан, ағаштан, шымнан және шикі [[кесек]]тен салынатын.

XIX ғасырдың соңына қарай [[қазақтар]] төбесі екі жақты беткейлі шатырмен жабылатын үй салуды үйренді. Үйдің ішіне қазан асылатын, әрі үйді жылытатын пеш орнатылды. [[Терезе]]нің көздері [[мал]]дың тақыр қарнымен керш тасталды. Қысқы [[баспана]] екі бөліктен тұрды. Олардың арасында пеш болды. Оның бір жағы кіре берістегі [[ауыз үй]], екінші жағы адамдар тұратын [[төр]] үй деп аталды. Төр үйдегі жер еденнің үстіне нарағаштан салынған аласа орын жасалды. Ауқатты қазақтардың үйіндегі бөлмелердің саны 3—4-ке дейін жетті. Ағаштан қиып салынатын, [[ағаш]] едендері бар үйлер де [[пайда]] бола бастады. [[Әдет]]те ондай үйлерді орыс ұсталары салатын. Қазақтар киіз үй мен қысқы тұрғын үйдің ішін қамыс пен құраған [[ағаш]] және тезек жағып жылытатын. [[Қазақтар]]да өсіп тұрған ағашты кесуге қатаң [[тыйым]] салынатын.

Тұрғын үйлер мен мал қоралары бір-бірімен жалғасып жатты. [[Құрылыс]]тың мұндай жинақылығы қысқы суық пен [[боран]] кезінде ыңғайлы болатын. Аулада [[шаруашылық]]қа арналған төбесі күмбез тәріздес щошала тұрғызылды. Онда [[ет]] және басқа да [[азық-түлік]] өнімдері сақталды, ас пісірілді. [[Қыс]] кезінде қолға қарап қалатын [[мал]] түн [[мезгіл]]інде мал қораға қамалатын. Мал қораның үстіне көбінесе [[пішен]] жиналатын.

==Мал шаруашылығы==
[[Сурет:Flock of sheep.jpg|thumb|left|150px|[[Қой]]лар]]
[[Сурет:Nokota Horses cropped.jpg|thumb|150px|[[Жылқы]]]]
[[Сурет:Koe in weiland bij Gorssel.JPG|thumb|150px|[[Сиыр]]]]
[[Сурет:Domestic goat kid in capeweed.jpg|thumb|150px|[[Ешкі]]]]

Қазақтардың негізгі [[шаруашылық]] кәсібі [[мал]] өсіру болды. Олар көшпелі және жартылай көшпелі [[өмір]] салтын ұстанды. Қазақтардың көші-қонының [[қашықтық|қашықтығы]] әр түрлі болып келетін. Жаңа қонысқа көшуден бұрын ауылдың тәжірибелі [[адам]]дары жер шолып, [[мал]]ға жайлы жайылым іздестіретін. Онда жерінің шөбі шүйгін, міндетті түрде [[су]] көзінің болуы қарастырылды. Аталас туыстар әдетте белгілі [[бағыт]]та бірлесіп көшетін. [[Қыс]] кезінде үйір-үйір жылқылар ашық [[дала]]да қарды тұяғымен аршып, тебіндеп жайылатын. [[Жылқы]] тебіндеп жайылған соң ол жерлерге [[мүйіз]]ді [[ірі қара]], [[түйе]] және уақ мал жіберілетін.

Мал басы көшпелі қазақтарды ішіп-жем, [[тағам]]мен қамтамасыз етті. [[Қой]] мен [[құлын]], [[ешкі]]нің иленген терісі түрлі [[сырт]] киімдер мен [[аяқ]] киім тігуге пайдаланылды. [[Қой]]дың және түйенің жүнінен киіз басылды, жіп иіріліп, шекпен тігілді, арқан-жіп есілді, баушулар жасалды, [[кілем]] тоқылды. Ешкінің түбіті әдемі де жылы шәлілер тоқуға пайдаланылды. Малшылар серкенің, өгіз бен жылқының терісінен [[құдық]]тан су тартатын [[ыдыс]] — қауғалар, [[қымыз]] ашытатын сабалар мен [[сусын]] құятын [[торсық]]тар жасады. Қазақтар [[мал]]дың тезегін отын ретінде пайдаланды. Көшпелі қазақтардың өсіретін малының негізгі түрлері қой-ешкі, жылқы мен түйе болды. XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақтарда [[сиыр]] өсіру де елеулі түрде дами бастады.

'''''Қой''''' қазақтың ең басты байлығы саналды. Қазақтар [[қылшық]] [[жүн]] ді әрі [[құйрық]]ты қой тұқымын өсірді. Қой қандай [[қиындық]]қа да төзімді түлік. Ол ыстыққа да, суыққа да, аштыққа да [[шыдам]]ды келеді. Ірі қойлар 2 пұтқа дейін ет, 1 пұтқа дейін құйрық [[май]]ын, 4 қадаққа дейін жүн бере алады.

'''''Қазақ жылқысы''''' тұрқы аласа, кеуделі келеді. Ол [[жыл]] бойы өз аяғымен тебіндеп жайылады. Қазақ жылқысы жүйрік әрі өте төзімді, сондықтан да ол ішкі [[Ресей]]ден [[қоныс]] аударып келген орыстардың арасында өте жоғары бағаланды. Жылқы малы қазақты етпен, [[қымыз]]бен қамтамасыз етті, [[салт]] мінуге және [[ауыл шаруашылығы]]нда күш көлігі ретінде де пайдаланылды.

'''''Сиыр малы''''' қалмақ сиырлары сияқты ұсақтау болып келеді. [[Сүт]]ті де көп бермейді. Сиыр елдің солтүстік [[аймақ]]тарында көбірек өсірілді. Оны [[қоныс]] аударып келген орыс шаруалары көптеп сатып алатын. Отырықшы және жартылай отырықшы шаруашылықтарда ол [[жер]] жырту кезінде соқаға жегілетін [[күш]] көлігі ретінде пайдаланылды. Қазақ байлары өз сиырларын ежелгі [[дәстүр]] бойынша кедейлерге сауын ретінде таратып беретін. Кедейлер сиырдың сүтін сауып ішетін. Оның есесіне ол [[сиыр]]ларды жемшөппен қамтамасыз етіп, бағып-күтуді, төлін [[аман]] өсіруді өз міндеттеріне алатын. Мәселен, Перовский уезінің атақты байы [[Біләш]] жыл сайын өзінің 700-ге тарта сиырын тап осылай «[[сауын]]ға» беріп тұрған.

Қазақтар '''''ешкіні''''' негізінен тамаша [[түбіт]]іне бола өсіретін. Атақты [[Орынбор]] шәлілері қазақ ешкілерінің түбітінен тоқылып келгені белгілі. Қазақта әр отар қойды бастайтын серке болады. [[Түйе]] түлігі негізінен айыр өркешті болып келеді. Жалғыз өркешті нар түйелер Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-батыс [[аймақ]]тарында өсірілді. Қазақтар түйені көші-қон, егін [[Шаруашылық|шаруашылығында]] күш көлігі ретінде де пайдаланды. Түйені Ресейден қоныс аударып келген орыс [[шаруа]]лары аз да болса сатып алып жүрді.

XIX ғасырдың бірінші жартысында Қазақстандағы ең ірі байлардың бірі [[Азынабай]] болды. [[Баянауыл]] сыртқы округында тұратын оның 25 мыңға жуық [[мал]]ы бар еді. Ал 1917 жылға қарай Қазақстандағы алты облыста тұратын қазақтардың қолындағы малдың жалпы саны 18 миллион басқа [[жуық]] болатын.

==Өрт қою==
Жазғы жайлаудан қайтқан [[қазақтар]] әдетте құраған [[күз]]гі шөпке өрт қоятын. Кейде мұндай [[өрт]] ерте [[көктем]]де де қойыла беретін. Далалықтардың [[пікір]]і бойынша ондай өртенді жерде көктем кезінде шөп қалың шығады. Оны жеген [[мал]] тез қоңданып, семіреді де салмағын арттырады. Рас, ондай өрттердің бой бермей кетуі салдарынан, әсіресе [[жел]]ді күндері, талай ауыл, қысқа дайындап қойған мая-мая [[пішен]]дер өртеніп те кететін. Күзде және көктемде ондай өрттердің болуына [[жол]] бермеу үшін [[қазақтар]] қыстаулардың төңірегіндегі құраған шөптерді күзге қарай өртейтін болды. [[Қазақстан]] аумағына қоныс аударып келген орыс шаруалары санының арта түсуіне байланысты патша үкіметінің [[Әкімшілік|әкімшілігі]] ондай өрт қою шараларына біржолата тыйым салды.

==Жұт==
Қазақтар үшін ең ауыр кез [[жұт]] жылдары болды. Кейде көктайғақ мұздардың немесе шөп шықпай қалудың салдарынан бүкіл [[мал]] қырылып қалатын. Өйткені мал көкпеңбек болып қатып қалған қалың [[мұз]]дың қабатын бұзып, шөп жей алмайтын. Ондай жұт кезінде мал мың-мыңдап қырылатын. Ең сұрапыл апатты жұт [[1880]] жылы болды. Сол жылы тек [[Торғай облысы]]нда ғана 1,5 миллионнан астам мал аштан қырылды. [[Қазақтар]]дың байқауынша, мұндай ауыр жұттар әрбір 10-12 жылда бір рет қайталанатын «қоян» қылына сәйкес келеді. Ондай жұттардан аман қалу үшін қазақтар [[шекара]] шебіндегі қазақтар мен орыс [[шаруа]]ларына жақын келіп қонуға тырысатын. Станицалар мен деревня тұрғындарынан [[пішен]] мен [[сабан]] сатып алатын. Жұттан кейін күйзеліп, қайыршыланған қазақ шаруашылықтары ендігі жерде егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды.

==Халықтық мал емдеу тәсілі==
[[Қазақтар]] мал емдеу ісінде орасан зор [[тәжірибе]] жинақтады. Қазақ даласы әрбір тұрғынының [[мал]] емдеуден едәуір хабары болды. Мәселен, олар күйдіргі, шешек, қарасан және оба сияқты жұқпалы ауру пайда болған кезде тез [[қоныс]] аударады, мал жайылымын өзгерте қояды. Мұндай [[ауру]]дан өлген малды жерге терең етігі көміп тастайды. Ал аусыл болған малдың [[ауыз]] [[қуыс]]ы мен тілін қыздырылған [[ас тұзы]]мен және [[мыс]] тотығымен, яғни тотияйынмен қаны шыққанша ысқылайды. Кейде тілінің астындағы күре тамырынан қан алады. Ауру малды [[көлеңке]]де ұстап, оған жаңа орылған жұмсақ шөп салады, қалағанынша тұз жалатады. Қотыр болған малды [[жілік]] майымен емдеген немесе [[тұз]]ды көлге тоғытқан. [[Қотыр]] малды кейде улы [[Өсімдіктер|өсімдік]] тамыры қайнатылған [[су]]дың арнайы түнбасын жағып та жазып алған. Мұндай ауруларды емдеу кезінде керосин мен темекі қосып қайнатылған судың түнбасы да пайдаланылған.

==Шөп шабу ісінің дамуы==
XIX ғасырдың екінші жартысында [[қазақтар]] шөп шабумен айналыса бастады. Алайда көшпелілердің [[шабындық]] жерлері [[Ресей]]ден [[қоныс]] аударып келген шаруаларға, қазақтардың станицаларына, әскери бекіністер мен жаңадан салына бастаған қалаларға беріле бастады. Мың-мындаған мал басын қырып салатын [[жұт]] жылдары жиі қайталанатын болды. Ал ондай кезде [[мал]] басын алдын ала дайындалған шөп қоры мол болған жағдайда ғана аман сақтап қалуға болатын еді. Қоныс аударып келген орыс шаруалары қазақтардан [[сиыр]]ды көптеп сатып ала бастады. Мұның өзі [[мүйіз]]ді [[ірі қара]]ның санын арттыра түсу қажеттігін тудырды. Ал сиырды қолда ұстап бағу [[мал]] азығын дайындауға деген ынта-ықыласты күшейтті.

Шөп [[темір]] шалғылармен шабылды. [[Қоныс]] аударып келген орыс шаруаларынан үлгі алған [[ауқат]]ты қазақтарда негізінен атқа жегіліп, шөп шабатын [[машина]]лар да пайда болды. XX ғасырдың бас кезінде Қазақстанның солтүстік, орталық, солтүстік-шығыс [[аймақ]]тарында шаруашылықтардың 90 пайызға жуығы шөп шабумен айналысуды кәсіп етті.

==Егіншілік кәсібі==
[[Сурет:ARS cucumber.jpg|thumb|150px|[[Қияр]]]]
[[Сурет:Carrots.jpg|thumb|150px|left|[[Сәбіз]]]]
[[Сурет:Pumpkins.jpg|thumb|150px|[[Асқабақ]]]]
[[Сырдария]]ның екі жақ өңірінде, [[Жетісу]] жерінде, сондай-ақ Қазақстанның Солтүстік, Солтүстік-шығыс және Орталық аймақтарындағы кейбір өзендер мен көлдердің жағалауларында қазақтар егіншілікпен сонау ерте заманның өзінде айналысқан болатын. XIX ғасырдың аяқ кезінде елдің Орталық, Солтүстік және Солтүстік-шығыс аймақтарында [[егіншілік]]пен айналысуға жаппай бет бұру байқалды. Ішкі [[Ресей]]ден қоныс аударушы шаруалардың көптеп келуіне және [[Қазақстан]]дағы қала халқы санының арта түсуіне байланысты мал жайылымдарының көлемі қысқара бастады. Отбасы мүшелерін асырау мен қолда бар малды жемшөппен қамтамасыз ету ендігі жерде егін егуді ұйымдастыру мен дамытуға [[байланыс]]ты болып қалды. Отырықшы егіншілік кәсібімен айналысуға көшу қазақтарды ежелден қоныстанған жерлерінен күштеп көшіру және басқа жаққа қуып шығу [[әрекет]]теріне тыйым салатын еді. Патша үкіметі [[қазақтар]]дың тұрақты отырықшы [[өмір]] салтына көшуге деген ынтасын қолдап отырды. Патша [[үкімет]]інің пікірі бойынша, бұл шаралар Ресейден қоныс аударушы [[шаруа]]лар үшін қыруар көп жер төлімдерін босатып беруі және қазақтарды басқару үшін қолайлы [[жағдай]]лар туғызуы тиіс болатын. Қазақтар бірте-бірте орыс шаруаларының үлгісімен егін егуді игере бастады.
Негізгі еңбек құралдары [[соқа]], [[тырма]], [[қол орақ]], [[ағаш айыр]], [[күрек]] пен кетпен болды. Егістік жерді суару үшін әр түрлі қүрылғылар (атпа, шыгыр) қолданылды. XIX ғасырдың аяқ кезі мен XX ғасырдың бас кезінде [[қазақтар]] мен [[орыс]] шаруалары қатар қоныстанған аудандардағы [[шаруашылық]]тарда темір соқалар мен тырмалар пайда болды. [[Уезд]] және кейбір болыс орталықтарында ауыл шаруашылық [[техника]]сының паркі ашылды.

Суармалы егіншілік Шығыс Қазақстан, Жетісу, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан [[аймақ]]тарында жақсы дамыды. Қазақстанның өзге аудандарында тәлімі егін шаруашылығы кеңінен етек алды.

Қазақтар негізінен бидай, тары, сұлы, күріш және жүгері дақылдарын екті. [[Шымкент]] және [[Перовск]] уездерінде мақта, [[Верный]] уезінде азын-аулақ темекі, Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарында бақша дақылдары - [[қарбыз]], [[асқабақ]], [[пияз]] бен [[сәбіз]] өсірілді. Орыс-украин халықтарымен қатар алқаптарда тұратын қашқтар аздап болса да [[картоп]], [[қияр]] және басқа да [[көкөніс]] түрлерін егумен айналысты. [[Мал]] азықтық дақылдардан жоңышқа егу кеңінен етек алды. Қазақстанның оңтүстік аймақтарындағы қазақтар өз [[шаруашылық]]тарында бау-бақша дақылдарын өсірумен айналысты.

==Аңшылық==
[[Сурет:The indians.jpg|thumb|200px|[[Аңшылық]]]]
[[Қазақстан]]ның байырғы жергілікті тұрғындары [[аңшылық]]пен ерте [[заман]]нан бері айналысқан. Ресейдің XVIII ғасырдағы белгілі зерттеушілерінің бірі И.Г. Андреев бұл жөнінде былай деп жазады: «Аңшылық кәсібі аңдардың көптеген түрлерін аулауға бейімделген. Мәселен, [[қасқыр]], [[түлкі]] сияқты аңдарды кең далада атпен қуып жүріп аулайды». Қазақ [[Шаруашылық|шаруашылығында]] аңшылық қосымша кәсіп сипатында болды. Ауқатты бай қазақтар аң аулаумен көңіл көтеріп, көмек ету, [[уақыт]] өткізу үшін айналысты. Аң аулауға қыран құстар салу, құмай тазылар жүгірту, қақпан және тұзақ құру сияқты толып жатқан тәсілдер қолданылды. Қазақтар қақпанды көбінесе қазақтар мен [[қоныс]] аударып келген орыс [[шаруа]]ларынан сатып алды. XIX ғасырда аң аулауға мылтық пайдаланыла бастады. Қасқыр, түлкі, қарсақ ату кеңінен етек алды. Қымбат бағалы аң терілерін жәрмеңкелер мен [[сауда]] орындарына шығарып сататын болды.

==Балық аулау==
[[Сурет:Kochi fishermen.jpg|thumb|200px|[[Балық аулау]]]]
Ірі көлдер мен өзендерде, сондай-ақ [[Арал]] және [[Каспий]] теңіздерінде балық аулау [[едәуір]] дамыды. Бұл кәсіппен кедей [[Қазақтар]] айналысты. Қазақтар балықты тағам ретінде тұтынды және сату үшін аулады. Ішкі Ресейден қоныс аударып келген орыс шаруаларының көбеюіне байланысты балыққа деген сұраныс арта түсті. Балық Ертіс пен Жайықта көп ауланатын. Бірақ онда балық аулауға қазақ офицерлері қатаң бақылау орнатты. [[Қазақтар]]дың бұл кәсіппен айналысуы үшін ендігі жерде солардың [[рұқсат]] қағазын алуына тура келді. [[Балық]] аулау әсіресе [[Сырдария]] өзені мен Арал теңізінде күшті дамыды. Мәселен, XX ғасырдың бас кезінде онда 10000-ға дейін балықшы қазақтар болды. Балық аулаудың қарқынды дамуына [[Орынбор]]-[[Ташкент]] темір жолының салынуы қатты ықпал етті. Балық аулау және оны [[темір жол]]мен жөнелту үшін 1905 жылы Арал поселкесі салына бастады.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық

← Ескі түзетулер	19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)