Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:07:18Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Нұрлан Рахымжанов Қазақстанда шахмат бетін Қазақстан шахматы бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)

2015-09-21T16:25:03Z

Нұрлан Рахымжанов Қазақстанда шахмат бетін Қазақстан шахматы бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)

Жаңа бет

'''Қазақстанда шахмат''', шамамен XI XII ғасырларда пайда болған. Бұған археолог И. Копылов [[Алматы]] маңындағы [[Талғар]] қалашығын қазған кезде табылған [[піл]] сүйектерінен жасалған ш-т фигураларының табылуы куә бола алады. Бұдан басқа мұрағат құжаттары қолымызда жоқ. Тек XIX ғасырдың аяғында бір телеграфта, [[Верный]] - Пішкек, Верный ([[Алматы]]) - [[Омбы]] шахматшыларының арасында ойын өткендігі туралы айтылған. Осыған қарағанда XIX ғасырда [[Қазақстан]]ның кейбір қалаларында жергілікті мәні ғана бар [[шахмат]] ойындары өтіп тұрғанға ұқсайды. XX ғасырдың басында әсіресе сол кездегі күшті ш-тшылардың қатысуымен [[Мәскеу]]де халықар. турнирдің өтуіне байланысты ш-т ойыны [[Қазақстан]]да да күшті қарқынмен дами бастады. Ш-тшылардың алғашқы ресми жарысы 1933 жылы өтті. Осы жылы [[Бүкілқазақстандық спартакиада]]ның бағдарламасына ш-ттан жарыс еніп, оның бірінші ч-ны атағын белгілі мемлекет қайраткері Г. Меңдешев жеңіп алды. Келесі 1934 жылы ресми респ-ның ч-ты өтті. [[Ұлы Отан соғысы]]на дейін ерлер және әйелдер арасындағы ч-ттар 6 рет өтіп үлгерді.1946 ж. [[Алматы]]да Н. Дроздев, А. Нагорный және А. Гескин басқарған ш-т секциясы ашылып, кейін ол ш-т бірлестігіне айналды. Апғашқы бірлестікті ш-ттың өркендеуіне үлкен үлес қосқан академик С. Бейсембаев басқарды.

Респ-ның VII ч-ты 1947 ж. өтті. Осы жылдары ч-н атағын [[Қостанай]]лық СШ-і А. Уфимцев бірнеше рет жеңіп алды. Респ- да Е. Браун, К. Коханов, А. Реут, И. Голяк, Е. Бенкович, В. Муратов, А. Носков, К. Сиверцов сияқты талантты ш-тшылар пайда болды. [[Украина]]дан СШ-і Б. Каталымовтың [[Алматы]]ға көшіп келуі олардың қатарын нығайта түсті. 1960 ж. Респ-ның бір топ шахматшылары В. Винкель, Г.Мовшович, В. Муратов, А. Нос¬ков, В. Середенко, А. Синявский, Константиновтар [[Орта Азия]] респ-лары [[Қазақстан]] әйелдерінің арасынан А. Мүсілімова бірінші болып [[КСРО]] cljli-нің нормасын орындады. Келесі жылдары олардың қатарына М. Мухин, Б. Анетбаев, О. Дзюбан, Е. Владимировтар, оларға іле-шала С. Темірбаев, А. Ибрагимов, Р. Ержанов, П. Коцур, В. Ткачевтар қосылды. Респ-ның әйелдері де еркектерден қалысқан жоқ. Т. Коган (кейін Клинк), Л.Тәжиева, Г. және Э. Сахатовалар көзге түсті. Мыс., Гүлнәр Сахатова 3 рет респ-ның ч-ны атанып, [[КСРО]] ч-тының финалында 7-ші орынға ие болды. Міне осындай күшпен К-нның ш-тшылары КСРО халықтарының спартакиадаларында, ч-аттарында, халықар. Жарыстарда көзге түсе бастады. 1987 ж. Алматыда әйелдер арасындағы [[КСРО]] ч-ты өтті. Осы жолы респ-ның әйел ш-тшылары тамаша табысқа жетті. Осы жарыста Ф. Ус-Кова - 2-ші, И. Левитина - үшінші, Т. Коган - төртінші, Э. Сахатова қырғызстандық халықар. Гросмейстер С. Матвеевамен 5- 6-орындарды бөлісті. Ал 1989 ж. жазда [[Алматы]]да халықар. турнир өтті. Осында жеңіске жеткен В. Владимиров жеңіске жетіп халықар. [[Гроссмейстер]] атанды.

1991 ж. [[КСРО]] халықтарының X [[спартакиада]]сының бағдарламасы бойынша ш-тшылар турнир [[Азов]] ([[РФ]]) қаласында өтті. Кұрамында Г. Сахатова, Э. Сахатова, Л. Тәжиевалар бар. Қ-нның әйелдер құрамасы осы жолы командалық есепте жеңіске жеткен [[Украина]] құрама командасынан небәрі 0,5 ұпайға ғана ұтылып, үлкен [[күміс]] медальға ие болды. Бірақ осы жарыстан кейін алып империя [[КСРО]] өзінің өмір сүруін тоқтатты да [[ҚР]]-сы жеке тәуелсіз даму жолына түсті. Бұдан кейінгі жылдары респ. шахматшылары Бүкілдүниежүзілік [[олимпияда]]ларға жеке к-да болып қатыса бастады. Осы сынға қатысқан респ-ның әйелдер командасы әлемдегі ең мықтылардың бірі екендіктерін танытты. Бірақ апалы-сіңілілі Сахатовалардың шетелге көшіп кетуі мен өте талантты Л. Тәжиеваның мезгілсіз ажалы респ-дағы әйелдер шахматын біраз әлсіретіп кетті. 1990 жылдардың ортасында жаңа толқын пайда болды. Б. Асанов, В. Ткачев, Р. Иржанов, П. Коцур ([[Астана]]), С. Темірбаев ([[Көкшетау]]), М. Кажығалиев ([[Орал]]) Ш-ттың беделін биікке көтерді. Астаналық Д. Садуақасов 1999 ж. 20 жасқа дейінгі жастар арасында Ә. Біріншілігінің жеңімпазы атанды. 2008 ж. Балалар мен жасөспірімдер арасындағы дүниежүзілік олимпиядада респ-ның бір топ балғын Ш-тшылары бұл [[спорт]] түрінің үлкен ізбасарлары бар екендігін көрсетті.
<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Спорт]]

← Ескі түзетулер	18:07, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Қазақстан шахматы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Нұрлан Рахымжанов Қазақстанда шахмат бетін Қазақстан шахматы бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)