https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2026-04-19T09:10:02Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B&diff=11843&oldid=prev 2025-04-25T17:54:21Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">17:54, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B&diff=11842&oldid=prev 2014-07-20T17:33:55Z

<p>Нұрлан Рахымжанов <a href="/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Халықтың ұлттық және діни құрамы (мұндай бет жоқ)">Халықтың ұлттық және діни құрамы</a> бетін <a href="/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B" title="Қазақстан халықтарының ұлттық және діни құрамы">Қазақстан халықтарының ұлттық және діни құрамы</a> бетіне жылжытты (айдатқыш қ...</p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Халықтың және діни құрамы'''<br /> [[Қазақстан]]ның халқы — көптеген ұлттардың бірлестігі. Халық<br /> сезі көп мағынаны білдіреді (көп халық келді, халық айтады, қазақ<br /> халқы, біз [[Қазақстан]] халкымыз...).<br /> <br /> Сондықтан, ғалымдар ''[[этнос]]'', жеке халық (ұлт) түсінігін қолданады. Ал онымен байланыстының бәрін этникалық (ұлттық) деген<br /> терминмен атайды (мысалы, этникалық (ұлттық) аумақ). Әрбір<br /> ұлттың өз тарихы, тілі, мәдениеті, тарихи отаны болады. Ұлттың<br /> бір бөлігі өз елінен басқа жерде тұруы да мүмкін. Оны - ''[[диаспора]]''<br /> ({{lang-el| }}- «шашылған») деп атайды.<br /> <br /> Халықтардың шығу тегін, әркелкі орналасуын, мөдениеті мен<br /> тұрмыс жағдайын жеке ғылым - ''[[этнография]]'' немесе этнология<br /> зерттейді.<br /> <br /> == Халықтың ұлттық (этникалық) құрамы.==<br /> * '''1. Халықтың ұлттық (этникалық) құрамы'''. [[Қазақстан]] әлемдегі<br /> көп ұлтты мемлекеттердің бірі. Онда тегі, тілі, мәдениеті әр түрлі,<br /> бірак тарихи тағдыры ортақ 130 [[ұлт]] пен ұлыстың өкілі (этностар)<br /> тұрады.<br /> <br /> Олар:<br /> <br /> * 1) еліміздің негізгі халқы қазақтар;<br /> <br /> * 2) бұрынғы КСРО республикаларында тұратын адамдар тобы<br /> (орыстар, украиндар, белорустар мен молдавандар);<br /> <br /> * 3) алыс шет елдерде тұратын адамдар тобы (немістер, поляктар, еврейлер, корейлер, гректер).<br /> <br /> '''Қазақтар''' - елдің байырғы<br /> тұрғындары және мемлекетті<br /> қалыптастырушы [[этнос]], ал қалған халықтардың өкілдері Қазақстанға әр түрлі себептермен<br /> жәнө белгілі бір тарихи кезеңдерде көшіп келгендер.<br /> Осыған байланысты, республика халқының көп ұлтты<br /> (полиэтностық) құрамы - жаппай көші-қонның нәтижесі.<br /> <br /> &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;<br /> Мемлекетіміздің негізін қалаушы [[этнос]] - қазақтар. Екінші орында орыстар. Халқы 100 мыңнан асатын 6 [[этнос]] бар. Осы 8 ұлт бірігіп Қазақстан халқының 96%-ын құрайды.<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> Халықтардың арғы тегін<br /> анықтау үшін ғалымдар әр түрлі классификациялар жасайды.<br /> [[Қазақстан]]да халықтарды тілдік ұқсастықтарына байланысты классификациялау қабылданған. Этнологтар ондай ұқсастықтың олардың шығу тегінің ортақтығын көрсететінін айтады. Сондықтан<br /> тілдік классификация (лингвистикалық) этникалық та болып табылады.<br /> <br /> Бұл классификация 3 сатыдан тұрады. Алғашқы (теменгі) сатысы - жеке халықтар. Екінші (орташа) сатыны тіл бойынша жақын туыстас халықтар тобы құрайды. Үшінші (жоғарғы) саты -<br /> әулет — тілдері бойынша туыстас халықтар тобын біріктіреді.<br /> <br /> [[Қазақстан]] халқының негізгі бөлігі бес тілдік әулеттің - алтай<br /> (халықтың 69%), үндіеуропа (30%), [[Солтүстік Кавказ]] (0,4%), синотибет (0,3%) жөне орал-юкагир (0,2%) әулеттер құрамына кіреді.<br /> [[Алтай]] тіл әулетіндегі ең ірісі - түркі тобы, ал қазақтар - елдегі<br /> түркі халықтарының ішіндегі ең саны көбі болып есептеледі.<br /> [[Үндіеуропа]] әулетіндегі саны бойынша біріншісі - славян тобы, ал<br /> ең ірі славян халқы — орыстар.<br /> <br /> Дүние жүзіндегі қазақ этносының саны 13,5 млн [[адам]], оның<br /> 9,2 млн-нан астам адамы Қазақстанда тұрады. Тағы да 4,3 млн адам<br /> қазақ этносы ([[диаспора]]), шет елдерде 44 мемлекетте тұрады.<br /> <br /> [[Қазақстан]] тәуелсіздік алған жылдан бастап шетелдегі қандастарды тарихи отанына қайтару туралы бағдарлама жүргізілуде.<br /> Соңғы 20 жылда дәл осындай кең көлемді репатрияцияны 3 мемлекет жүргізеді. Репатрияция Қазақстаннан көшіп кеткен халықтардың орнын толтыруға және қазақтардың үлес салмағын кебейту<br /> үшін өте қажет үрдіс. Соңғы сайлау бойынша мемлекетіміздің 2/3 бөлігін солар құрайды. Еліміздегі қазақтардың 1/2<br /> бөлігіне жуығы [[Оңтүстік Қазақстан]], [[Алматы]], [[Шығыс Қазақстан]]<br /> және [[Жамбыл облысы|Жамбыл облыстарында]] тұрады.<br /> <br /> Басқа ұлттардың арасында облыстар бойынша біркелкі таралғаны - татарлар. Барлық аймактарда орыстар, украиндар, немістер және белорустар<br /> тұрады. Дегенмен олардың тұратын негізгі аудандары - солтүстік, орталық<br /> және шығыс. Өзбектер мен ұйғырлар, керісінше, жинақы түрде қоныстанған. Ұйғырлардың 95%-ы [[Алматы облысы]] мен [[Алматы]]да орналасса, ал өзбектердің 9/10 бөлігі [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]нда шоғырланған.<br /> <br /> Қазақстанда барлық халықтардың мәдениетін, әдет-ғұрпын, тілін, ұлттық құндылығын қалпына келтіруге және дамытуға жағдай<br /> жасалған. Елдің конституциясы оларды тең құқыққа үндеп, ешқандай қысымшылық түрін жасауға тыйым салады. Әр түрлі ұлт<br /> өкілдерінің арасындағы достық қарым-қатынастың дамуы - мемлекет саясатының құрамдас бөлігі болып табылады. Мұнда ел Президенті басқаратын [[Қазақстан]] халықтарының [[Ассамблея]]сы мен<br /> ұлттық мәдени орталықтар маңызды рөл атқарады.<br /> <br /> Біздің еліміздегі барлық халықтар өздерінің ұлттық тұрмыс<br /> ерекшеліктерін сақтайды. Бірақ оларды мәдени-саяси және әлеуметтік-экономикалық біртұтастық байланыстырады.<br /> <br /> Қазіргі кезде Қазақстан халқында өзіндік қазақстандық рух,<br /> қазақстандық мінез, жалпы қазақстандық мәдениет қалыптасуда.<br /> Оның негізгі сипаттары - ұлттар арасындағы достық пен діндер<br /> арасындағы келісім болып табылады.<br /> <br /> ==Халықтың діни құрамы.==<br /> * '''2. Халықтың діни құрамы.''' Халықтың ұлттық құрамы мен<br /> діни сенімі тығыз байланысты. Олар саяси және әлеуметтік өмірге,<br /> тұрмысқа, адамдардың мәдениеті мен әдет-ғұрпына, демографиялық<br /> және этнографиялық процестерге әсерін тигізеді.<br /> <br /> Әлемдік, яғни Жер бетінде таралған үш дін бар, олар - [[ислам]],<br /> [[христиан]] және [[будда]] діндері.<br /> <br /> Ежелгі Қазақстан тұрғындарының арасында Кек тәңірге табынатындары болды.<br /> <br /> Біздің дәуіріміздің VIII ғасыр оңтүстік аудандарға болашақ әлемдік діндер кіре бастады. Бірақ Араб [[халифат]]ының діні - [[ислам]] берік орнап<br /> қалды. 960 жылы ол мемлекеттік [[дін]]<br /> болып жарияланып, Қараханидтар мемлекеті [[Қазақстан]] жеріндегі алғашқы<br /> [[мұсылман]] мемлекеті болды.<br /> <br /> ''Көшпенді'' халықты [[ислам]] дініне енгізуде Қожа Ахмет Йасауидің рөлі аса зор.<br /> Түрік халықтары оны [[Мұхаммед]] пайғамбардан кейінгі қасиетті [[адам]] ретінде санайды.<br /> XIV ғасыр Өмір Темірдің бұйрығымен [[Қожа Ахмет Йасауи|Йасауидің]] кабіріне сәулетті кесене тұрғызылған.<br /> Ол Қазақстанда бірінші болып Дүниежүзілік ''«[[ЮНЕСКО]]»'' мәдени мұралар тізіміне алынды.<br /> <br /> [[Ресей]]ге қосылғаннан кейін [[православиялық христиан]] діні пайда болды.<br /> Кеңес өкіметі жылдарында Қазақстанға<br /> ондаған басқа халық өкілдері келіп коныстанды. Дәстүрлі түрде олар әр түрлі<br /> діндерді ұстанды.<br /> <br /> [[Қазақстан Республикасы]] - ''зайырлы мемлекет''. Конституция ар-ұждан еркіндігін дәріптейді: азаматтардың кез келген<br /> дінді қстануға немесе мүлдем ұстанбауға<br /> құқы бар.<br /> <br /> Қазіргі уақытта елімізде рухани өмір<br /> қайта жанданып, қоғамдағы діннің ықпалы өсуде. Діни ұйымдар бейбітшілік пен<br /> келісімді нығайтуға өз үлестерін қосуда.<br /> <br /> Қазақстандағы дінге сенушілердің<br /> ішінде сүнниттік [[ислам]] (70%) сандары басым. Қазақ, ''өзбек'', ''татар'', ''түрік'', ''ұйғыр'',<br /> ''күрд'', ''төжік'', ''башқұрт'', ''қырғыз'', ''чешен'',<br /> ''ингуш'', дүнгендердің басым көпшілігі мұсылман-сүнниттер. [[Әзірбайжан]]дардың біразы исламның басқа бағыты - шиитті ұстанады.<br /> <br /> ''Орыс'', ''украин'', ''белорус'', ''болгар'', ''молдаван'', ''грек'', ''шуваш'', ''мордва'',<br /> ''удмурт'' пен марийліктерде православие діні таралған. ''Неміс'' христиандары арасында негізінен протестанттар мен католиктер көп.<br /> Көрістер негізінен протестанттар, ал поляктар - католиктер. Армяндар христиан дінінің ежелгі, ерекше тармағына табынады. Христиандар барлық облыстарда, негізінен — солтүстікте, шығыста және<br /> орталықта таралған.<br /> <br /> Жалпы, елдегі дін географиясы ұлттардың әркелкі орналасуымен сәйкес келеді.<br /> <br /> ''Сонымен, Қазақстанда халықтың полиэтникалық және көп конфессиялық құрылымы қалыптасты. Осындай ерекше мәдени бірлестіктер бейбітшілікте, келісімде және өзара сыйластықта өмір сүруге<br /> жағдай жасайды.''&lt;ref&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан экономикасы]]<br /> [[Санат:Қазақстан географиясы]]<br /> <br /> <br /> {{Kz-geo-stub}}</div>

Нұрлан Рахымжанов