Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:32:09Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Санат шебері: Санат:Қазақстан халықтары → Санат:Қазақстан этникалық топтары

2016-12-14T13:00:36Z

Санат шебері: Санат:Қазақстан халықтары → Санат:Қазақстан этникалық топтары

Жаңа бет

==Қазақстандағы ұлт мәселесі==
Ұлтаралық [[қатынас]] көп ұлтты [[Қазақстан Республикасы]]нда ерекше [[көңіл]] аударуды қажет ететін мәселелер [[қатар]]ына жатады. Қазақстан жерін [[мекен]]дейтін халықтардың [[достық]], туысқандық [[қарым-қатынас]]ы, оларды біртұтас мақсатқа жетелейтін жетекші ұлттық [[мүдде]] болуы қазіргі [[саясат]]тың маңызды бөлігіне айналды. Мұнда [[Түркия]] тәжірибесін мысал ретінде алуға болады. Кемал Ататүрік халқын біртұтас ұлттық қозғалысқа біріктіре отырып, ұлттық идеологияны қалыптастырды. Түркияның бүгінгі басшылары Ататүріктің жолын қуып, қазіргі заманға лайықты ізгілікті мақсаттарды көздейтін ұлттық [[мемлекет]]ке айналған. [[Қазақстан]] да жаңа дәуірге бейімделген өзіндік жолын таңдап алды.

[[Кеңес Одағы]] ыдырар алдында [[ел]]де бұрын байқалмаған толқулар күшейді. [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Н.Назарбаев]] «Ғасырлар тоғысында» [[Кітап|кітабында]]: «Ең қауіптісі — олар таза ұлттық cипат ала бастады. Ұлт [[мәселе]]сінің соншалық асқындауы әуелі теориялық [[дәрменсіздік]]тен етек алды», — деп жазды. Ал XX ғасырдың соңында тек Кеңестер елінде ғана емес, бүкіл [[әлем]]де ауқымды [[ұлт]]тық оянудың үдере бас көтеруі басталған болатын.

Тоталитарлы [[жүйе]] тұсындағы жалпы мемлекеттік [[саясат]]қа эклектизм, яғни қарама-карсы әр түрлі философиялық [[көзқарас]]тарды, теориялық алғышарттарды, саяси [[Тұжырымдама|тұжырымдарды]] қалай болса солай дәйексіз біріктіре салу [[тән]] болды. Соның [[нәтиже]]сінде [[ұлт]]тарды аға мен ініге теңеу [[саясат]]ы, келеңсіз [[көрініс]]тер орын алды. Кеңес халқы тоталитарлық-саяси [[әдіс]]термен біріккен [[қауым]], оның мәдени негізі идеологияландырылған кеңес мәдениеті болды. Сол себепті саяси қатаң [[тәртіп]] сол әлсіреген кезде «адамдардың жаңа тарихи қауымдастығы» ыдырап кетті. [[Кеңес өкіметі]] құлағаннан кейін бұрынғы [[ұлт]] саясатындағы бір ұлтты жоғары қою арқылы, екіншілерін төмендету, екінші [[қатар]]ға ысырып тастауға, империялық [[Көңіл-күй|көңіл күйге]], экстремистік әрекеттерге тосқауыл қойылды. [[Ұлт]] мәселесі «атылмаған жанартау» болудан қалып, ұлт мәселесінің ақылды, [[парасат]]ты [[шешім]]дерді қажет ететіндігі мойындалды.

Бұл [[парасаттылық]]тың астарында әрбір қазақстандықтың өзін, ең алдымен, қазақстандық екендігін, сонан кейін өз [[ұлт]]ының [[перзент]]і екендігін сезінгенде ғана ұлтаралық [[қарым-қатынас]]тың жоғары [[мәдениет]]і қалыптасады. Сонда ғана шынайы ұлттық [[келісім]] мен шынайы саяси және қоғамдық тұрақтылыққа қол жеткізуге болады. Ол қазақстандық патриотизмге негізделуі қажет. Ұлтаралық, этностық топтар арасындағы келісім — барша азаматтың нәсіліне, [[ұлт]]ына, діни [[сенім]]іне қарамастан қашанда бір-біріне көмекке келуге әзірлігі, психологиялық тұрғыдан дайындығы, [[достық]] қарым-қатынасын бейнелейді.

Қазақстанның даму, өсу, [[өркендеу]] жолындағы басым бағыттарының бірі — ұлттық келісім, ұлтаралық [[қарым-қатынас]] [[мәдениет]]інің жоғары деңгейі екені даусыз.

Әрине, ұлттық [[келісім]]ге келгенде, әрбір [[адам]]ның азаматтық құқы сақталуы [[шарт]] екендігі түсінікті. Сонымен қатар елдегі саяси тұрақтылықтың кепілі ретінде ұлтаралық келісіммен бірге [[халық]]тың әл-ауқатының жақсаруы да өз [[әсер]]ін тигізеді.

[[Қазақстан Республикасы]]ндағы ұлт [[саясат]]ының [[бағдарлама]]сы саяси тұрақтылықтың кепілі болып қала бермек. Күллі қазақстандықтардың теңдігін қамтамасыз ету үшін [[Әділеттілік|әділеттік]] принципі мен ұлтаралық татулық санасын қалыптастыру маңызды. Осыған орай еліміздегі қазақ [[ұлт]]ы мен басқа этикалық топтардың [[мәдениет]]ін, жан-жақты дамуын қамтамасыз етудің [[маңыз]]ы зор.

Қазақтар [[Кеңес Одағы]] ыдырап, көптеген ұлттық топтардың өз отанынан жырақта қалған жағдайын жақсы түсінеді. [[Тоталитаризм]] жылдарында қазақтардың өзі оның зардаптарын басынан өткерді, миллиондаған [[қазақтар]] шетелге кетуге мәжбүр болып, демографиялық апатқа ұшырады. Ендеше кеңестік тоталитаризм қазақ халкының басына да орны толмас бақытсыздықтар әкелді. Әрі халқымыздың басым көпшілігі өздерін Қазақстанның [[азамат]]ы ретінде танитыны айдан айқын. Сондықтан [[азамат]]тық [[қоғам]] идеяларын жалпы [[ұлт]]тық идеялармен үйлестіре отырып, республикадағы азаматтық [[қауымдастық]]ты қалыптастыруға әбден болады.

[[1999]] жылғы Бүкілхалықтық [[санақ]] Қазақстан тұрғындарының [[ұлт]] [[құрам]]ында саны жағынан бірінші орында [[қазақтар]], екінші орында — [[орыстар]], үшінші орында — [[украиндар]], төртінші орында — [[өзбектер]], бесінші орында — [[немістер]] және т.с.с. болғандығын көрсетті.

Қазақтар [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]нда — 13 мың, [[Алматы облысы]]нда — 925 мың, [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда — 740 мың, [[Жамбыл облысы]]нда — 640 мың адам. Ал орыстар [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда — 700 мың, [[Қарағанды облысы]]нда — 610 мындай, [[Қостанай облысы]]нда — 430 мыңдай, [[Солтүстік Қазақстан облысы]]нда — 360 мыңдай, Павлодар облысында — 330 мың, [[Ақмола облысы]]нда — 330 мың адам орналаскан.

'''[[Украиндар]]дың''' ең көбі [[Қостанай]], [[Қарағанды]], [[Павлодар]], [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]], [[Ақмола]] облыстарында шоғырланған.
'''[[Беларустар]]''' Қостанай, Қарағанды, Ақмола облыстарына көптеп түрақтаған. '''[[Өзбектер]]дің''' көпшілігі [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]нда тұрады.
'''[[Немістер]]''' Қарағанды, Қостанай, Ақмола, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан облыстарында топтаскан.
'''[[Татарлар]]''' Қарағанды, [[Оңтүстік Қазақстан]], [[Қостанай]], [[Павлодар]], [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]], [[Алматы]], [[Жамбыл]] облыстарында көптеп мекендейді.
'''[[Ұйғырлар]]дың''' көп бөлігі Алматы облысында, '''[[дүнгендер]]''' — Жамбылда, '''[[түріктер]]''' Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында тұрады.
'''[[Корейлер]]''' — [[Алматы облысы]]нда, Жамбыл, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан облыстарында, '''[[күрділер]]''' — Алматы мен Жамбылда, ал тәжіктер, негізінен, Оңтүстік Қазақстан облысында көп шоғырланған.

Тек [[1989]], [[1999]] жылғы [[санақ]] нәтижелері [[республика]]дағы этникалық топтардың [[қатар]]ында орыстардың үлес [[Салмақ|салмағы]] төмендегенін көрсетті. Оған көші-қондық ағымдар, табиғи өсімнің азаюы, [[әлеумет]]тік [[жағдай]]дың нашарлауы кері [[әсер]] етті. Қазақстанға алыс және шетелдердегі қазақтардың көшіп келуі де жергілікті [[халық]]тың абсолюттік және салыстырмалы [[көрсеткіш]]теріне өзгерістер әкелді.

[[1989]]—[[1995]] жылдардағы [[орыстар]]дың көші-қондық кері ағымдары қарқынды жүрді, нәтижесінде барлық облыстарда олардың абсолюттік санының азаюы байқалды. [[Қоныс]] аударушылардың көпшілігі [[1979]]—[[1989]] жылдары [[Оңтүстік Қазақстан]], [[Жезқазған]], [[Батыс Қазақстан]] және [[Атырау облысы|Атырау облыстарынан]] шыкса, [[1989]]—[[1993]] жылдары [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]], [[Қызылорда]], [[Алматы]], [[Оңтүстік Қазақстан]], [[Талдықорған]], [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облыстарынан]] кете бастаған.

Ал Қазақстандағы жалпы демографиялық [[жағдай]]ға [[байланыс]]ты туудың кеми түсуі мен оның табиғи өсімге [[әсер]] етуі де орын алуда. Оған төмендегідей [[жағдай]]лар: қазақтарда көп балалы [[отбасы]]нан орташа отбасыларға, орыстарда орташа отбасылардан аз отбасыларға ауысу жүріп жатыр. Сонымен [[қатар]] [[халық]]тың әлеуметтік-экономикалық [[тұрмыс]]ының шапшаң өзгеруі, көші- конның барлық түрлері және т.б. [[фактор]]лар [[ықпал]] етті. Табиғи өсімнің азайып, өлімнің көбеюін және жастық [[құрылым]]ның қартаюын [[1991]]—[[1995]] жылдарда туған балалардың саны кестесінен көруге болады.

Әсіресе демографиялық өсу қарқынының баяулай түсуі, негізінен, [[қала]] [[жұрт]]ының, кейіннен ауылдық жерлерде бала санының шектеле бастағанын білдіреді. Ал [[ұлт]]тар аралас тұратын ірі [[қала]]лар мен [[өндіріс]] орталықтарындағы [[халық]] саны ауылдан келушілер [[Есеп|есебінен]] толығуда, яғни кенттену барысы жылдам жүруде. [[1989]] жылғы санақ қорытындысы бойынша [[Қазақстан]]ның 50 қаласының 6-уында ғана қазақтар 50%-дан артады. Қалған қалаларда орыстар мен басқа [[ұлт]]тар басым. Бірақ алдағы [[кезең]]де кала тұрғындарының ішінде қазақтардың [[үлес]]і арта түспек деп күтілуде.<ref>Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык- гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / М.Қойгелдиев, Ә.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 304 бет,суретті. ISBN 9965-36-106-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстанның ішкі саясаты]]
[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақстан демографиясы]]

{{Kz-hist-stub}}

← Ескі түзетулер	19:32, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Қазақстанның этникалық демографиясы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Санат шебері: Санат:Қазақстан халықтары → Санат:Қазақстан этникалық топтары