Moderator: 1 түзету

2025-04-25T17:55:42Z

1 түзету

Sibom: clean up, replaced: темп-расы → температурасы (3) using AWB

2015-11-28T11:30:57Z

clean up, replaced: темп-расы → температурасы (3) using AWB

Жаңа бет

'''Атмосфера айналымы.''' [[Қазақстан]] жері қыс маусымында Сібір [[антициклон]]ының тармағы мен азорлық ядросының ыкпалына жиі ұшырап отырады. Осыған байланысты республиканың солтүстігінде оңүстік-батыс және батыс, ал жазда солтүстік-батыс бағыттан соғатын жел басым келеді. Қазақстандағы атмосфералық процестер Солтүстік жарты шардың [[Атлантика]] – [[Еуразия]] секторының 3 ірі аумақты айналымы ықпалымен қалыптасады. Егерде циклондар мен антициклондардың алмасу жолдары ендік бағытпен өтсе, онда ол ендік бағыттағы айналым делінеді. Ендік бағыттағы айналым кезінде Қазақстанның көпшілік бөлігінде жауын-шашынның мөлшері кеміп, ауа температурасы жоғарылайды. Еуропалық айналым кезінде республикаға суық ауа массаларының енуі жиілейді, температура шұғыл төмендейді, жауын-шашын молаяды, жел күшейеді. [[Сібір]]лік айналымда – оңтүстіктен тарайтын жылы ауа массалары ұлғайып, ауа температурасы жоғарылайды, жауын-шашын кемиді. Республика климатының қалыптасуына оның жер бетінің әр тектілігінің де әсері болады.
[[File:Winter 2008.JPG|thumb| alt=A.| ''[[Қыс маусымы]]''.]]

----[[Қазақстан]]дағы атмосфералық циркуляциялық процестерге оңтүстік және оңтүстік-шығыстағы тау жүйелері (биікт. 4000 – 5000 м-лік) мен [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/217-kolder-men-tenizder/1785-kaspii-tenizi.html Каспий] және [[Арал]] теңіздері сияқты су айдындары да ықпалын тигізеді. Табиғи кедергі саналатын тау жүйелері атмосферадағы ендік бағыттағы шептік белдемін солтүстік-шығыс бағытқа қарай ойыстырып, ауа массасының заулама ағынын күшейтеді. Осы [[ауа массасы]] сонымен бірге тау бөктеріндегі жергілікті климатты қалыптастырушы тау аңғарлық [[ауа]] айналымын тудырады. Қазақстанның таулық және тау етегіндегі өңірлерінің термиялық режимі жапсарлас жатқан жазықтар жағдайына қарағанда мүлдем басқаша келеді. Таудағы [[температура]] жазық жердегіден төмен келеді. Тау беткейлері төңірегіндегі ауа қабатының радиациялық салқындауынан және беткеймен төмен қарай ойысқан ауаның жылынуынан таулы аудандарда темп-раның [[ауытқу амплитуда]]сы кеміп, температура инверсиясы (жалпы биіктікке байланысты ауа температурасының көтерілуі) қалыптасады. [[Инверсия]] қыс маусымында неғұрлым күштірек қалыптасады. Тау жоталарына жақындаған сайын тік бағыттағы ауа ағыны күшейіп, жауын-шашын шұғыл артады. Орташа жылдық жауын-шашын мөлш. жазықта 100–200 мм болса, тау бөктерінде 500–600 мм-ге дейін артады. Жазық өңірлерде жылдық жауын-шашынның максимумы жаз айларында, ал тау бөктерінде жылына 2 рет (наурыз – сәуір және қараша – желтоқсан) байқалады. [[Су]] айдындары бриздік айналымды тудырады, ол құрлықта ондаған километрге ғана таралады. Орта ендік бойындағы су айдындарының солтүстік-шығыс жағалауында жазда жылы ылғалды ауа ағыны үстемдік етсе оңтүстік-батыс жағында атмосфералық суық серпіліс пайда болады. Бұл құбылысты [[Арал теңізі]] мен Каспийдің солтүстік-шығыс бөлігінен жиі-жиі байқауға болады. Су айдындарының оңтүстік-батыс бөлігіне қарағанда солтүстік-шығысында жауын-шашын 2–3 есе көбірек түседі. Аумақты [[Каспий]] айдыны климаттың қалыптасуына қыста ғана ыкпал жасайды. Керісінше, Арал теңізі атмосфера айналымына жаз айларында ғана катысады. Көлемі шағын [[Балқаш]] көлінің де атмосфера айналымына және бұлттылыққа тигізетін әсері мол. Қазақстан жеріндегі соғатын желдің орташа жылд. 4–4,5 м/с, Каспий теңізінің жағалауында 6 м/с-тен астам, ал Жетісу қақпасында соғатын Ебі желінің жылдамдығы 70 м/с-ке жетеді.
==Қазақстан аумағын 4 климаттық белдеу қамтиды:==

* [[Орманды дала]]
* [[Дала]]
* [[Шөлейт]]
* [[Шөл]]
* '''Орманды дала''' [[климат]]тық белдемі республиканың ылғалы ең мол бөлігі. Орташа жылдық жауын-шашын мөлш. 242 – 315 мм-ге дейін, оның 80%-ы жылдың жылы мезгілінде жауады. 10°С-тан жоғары орташа тәуліктік ауа температурасының жылдық жиынтық мөлш. 2100°С. Вегетациялық өсіп-өну кезеңінің ұзақтығы 160–170 тәулік. Ең қысқа [[жыл]] маусымы – көктем, ұзақтығы 1,5 ай, жазы 3 айға созылады. Қысы ұзақ, қазаннан сәуірдің соңына дейін. Қуаңшылықтың орташа жылдық мөлшері 37 күн, кейбір жылдары 110 – 113 күнге дейін созылады.
* '''Далалық''' климаттық белдем республиканың солтүстігіндегі біраз аймақты қамтиды. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 – 300 мм, оның 70 – 80%-ы жаз айларына тән. Тұрақты [[қар]] жамылғысы 140–160 күнге созылады, қардың орташа қалыңдығы 30 см-дей. Дүлей желді күндер көп және [[эрозия]]лық процестер күшті дамыған. 10°С-тан жоғары ауаның орташа тәуліктік температурасының жылдық жиынтық мөлшері 2100 – 2300°С. [[Вегетация]]лық өсіп-өну кезеңінің ұзақт. 170–180 тәулік. Қуаңшылықтықтың орташа жылдық мөлш. 69 күн. Орманды дала климаттық белдеміне қарағанда қысы және көктемі қысқа, жазы ұзағырақ, күзі 1 айға жуық (қыркүйектен басталады).

[[File:Wadi Aravah Sunset Israel Jordan.jpg|thumb|left| alt=A.| ''[[Қазақстанның шөлейтті жерлері]]''.]]

* '''[http://www.inform.kz/kaz/article/2202921 Шөлейт]''' (шөлейтті дала) климаттық белдем, немесе қуаң дала Қазақстанның орта бөлігіндегі жазық өңірді алып жатыр. Жылдық жауын-шашын мөлшері оңтүстікке қарай 279 мм-ден 153 мм-ге дейін кемиді, оның 43–27%-ы жылдың суық маусымында түседі. Тұрақты қар жамылғысы 120 күндей сақталады. Қар жамылғысының қалыңдығы батыстан шығысқа қарай 20 см-ден 60 см-ге дейін артады. [[Ауа]]ның орташа тәуліктік температурасы 25°С-тан жоғары күндер саны 30–45, 35°С-тан жоғарғысы – 10–20 күн. Вегетациялық өсіп-өну кезеңінің ұзақтығы 170–200 тәулік. Қысы қатал, ауа райы құбылмалы келеді, жазы ыстық, радиацияның жиынтық мөлшері тым жоғары. Аңызақ лебі кейбір жылдары айына 27–29 күнге созылады.
* '''Шөл''' климаттық белдемі [[Қазақстан]]ның жазық өңірінің көп бөлігін қамтиды. Ол 3 типке ажыратылады: сазды шөл, құмды шөл және тасты шөл. Орташа жылдық температурасы 3–13°С, жылдық жауын-шашын мөлшері 81– 84 мм. Кейде жылына 20–30 күндей қар жауады. Жазы ұзақ, ыстық, қысы салқын, ауасы тым құрғақ келеді. Қар жамылғысы тұрақсыз. Жалпы жылына қар белдемінің оңтүстігінде 31, солтүстік-шығысында 120 күндей жатады. Желі баяу, аязды маусымның ұзақт. 100–170 күндей. Вегетациялық өсіп-өну кезеңі 180–260 тәулік. Қысы құбылмалы: қарашада түсіп, наурыздың аяғына дейін созылады. Аяз кейде –15–20°С-қа, ал солт-нде –32°С-қа дейін жетеді. Жазы мамырдың басында басталып, қыркүйектің 2-жартысына дейін созылады. Шілденің орташа температурасы 23 – 30°С, кей күндері 41 – 46°С-қа дейін көтерілуі мүмкін. Көктемнің тым қысқа маусымында жылдық ылғалдың 14–25%-ы түсіп үлгіреді, соның нәтижесінде [[топырақ]] ылғалға қанығып, эфемерлік өсімдіктер қаулап өседі.

Қазақстанның қиыр оңтүстік бөлігі жылу мен ылғалдың жыл бойы таралуына, т.б. метеорологиялық сипаттамалар ерекшеліктеріне қарай жеке оңтүстік [[шөл]] белдем аралығын құрайды. Ерекшелігі: жауын-шашынның негізгі мөлшері (62–67%) наурыз айында түседі, жыл бойына 40 күндей [[қар]] қылауы байқалады, бірақ та қар жамылғысы қалыптаспайды. Вегетациялық өсіп-өну кезеңінің ұзақт. 245–260 тәулік, 10°С-тан жоғары ауаның орташа тәуліктік температурасының жылдық жиынтық мөлш. 4300–4600°С. [[Жыл]] маусымдары айқын ажыратылады. Қысы қысқа, 90 күндей. Жазы ұзақ, 160–170 күнге дейін созылады.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref>.

== Дереккөздер </span>==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:География]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	17:55, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Қазақстанның атмосферасы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Sibom: clean up, replaced: темп-расы → температурасы (3) using AWB