Мұхамеджан Амангелді: /* Дереккөздер */

2016-08-14T08:01:57Z

‎Дереккөздер

Жаңа бет

Қазақстандағы ең кең таралған діндер [[ислам]] және [[христиандық]] болып табылады. Сонымен қатар [[иудаизм]] мен [[буддизм]] да орын алады.

2009 жылғы өткізілген халық санағының нәтижесі бойынша Қазақстан халықының 97 %-ы өзін діндар деп санап, 3 %-ы өзін атеист деп санап немесе жауап беруден бас тартқан<ref>[http://www.stat.kz/news/Pages/n2_12_11_10.aspx 2009 жылдың халықсанағының нәтижелері (12.11.2010)]</ref>.

{| class="wikitable"
|+Қазақстандағы дін (2009 ж. халық санағының нәтижелері бойынша<ref>[http://www.stat.kz/news/Pages/n2_12_11_10.aspx 2009 жылдың халықсанағының нәтижелері (12.11.2010)]</ref>)
|-
! Респонденттердің жауыптары !! Саны (мың адам) !! Үлесі (%)
|-
| [[ислам|мұсылмандар]] ||align=right| 11 237,9 ||align=right| 70,19
|-
| [[христиандық|христиандар]] ||align=right| 4 190,1 ||align=right| 26,17
|-
| [[иудаизм|иудаисттер]] ||align=right| 5,3 ||align=right| 0,03
|-
| [[буддизм|буддисттер]] ||align=right| 14,6 ||align=right| 0,09
|-
| басқа діндер ||align=right| 30,1 ||align=right| 0,19
|-
| атеисттер ||align=right| 450,5 ||align=right| 2,81
|-
| жауап беруден бас тартқандар ||align=right| 81,0 ||align=right| 0,51
|-
| '''Барлығы''' ||align=right| '''16 009,6''' ||align=right| '''100,00'''
|}
==Қазақстан жеріндегі дін тарихы==

===Зороастризм ===
{{main|Заратуштрашылдық}}
[[Сурет:Yazd fire temple.jpg|thumb|200px|[[Зороастризм]] храмы]]
Орта ғасырларда [[Қазақстан]] жеріндегі діни идеологиялық [[ахуал]] өте күрделі еді. Бір жағынан, [[қазақ]]тың ата-бабаларынан келе жатқан [[дәстүр]]лі діні — [[Тәңір]]ге табыну, шаманизм болса, екінші жағынан, бұл өңірде [[зороастризм]] дінінің, [[буддизм]]нің, [[христиандық]]тың ықпалдары болды.

Қазақ жеріндегі ең көне [[дін]]дердің бірі —[[Заратуштрашылдық]] немесе зороастризм. Бұл діннің негізін [[Заратуштра]] деген [[адам]] салған. Кейіннен зороастризм діні ирандықтардың, ауғандықтардың ресми дініне айналған. Бұлар да [[орта ғасырлар]]да зороастризмнен [[мұсылмандық]]қа көшкен.

Зороастризм дінінің негізгі табынатын, [[мінәжат]] ететін стихиясы — от, бір сөзбен айтқанда, отқа [[құлшылық]] ету діні. Қазақтың не нәрсені [[от]]пен аластауы, отқа май құю рәсімі сол зороастризм қалдығы болса керек. Зороастризмнің екінші бір [[қағида]]сы — дүниенің екі түрлі, бір-біріне қарама-қарсы болмыстардан тұратындығы туралы [[ұғым]]. Мысалы, рухани—тәндік, пайдалы—зиянкес, адал—арам, ақ—қара, жақсы—жаман, т.б. Қазақстан жерінен зороастризм орындары ашылған. Соның бірі — Тараздағы [[Тектұрмас]] жерлеу орны. Онда адамның сүйегін өртеп, ''ассуарт'' деп аталатын қыштан жасалған ыдысқа күлін салып қоятын болған.

===Тәңірлік діні===
'''''Тәңірлік дін''''' туралы тікелей [[дерек]]тер түркі [[заман]]ынан белгілі. Көне түріктер "Бір Тәңірі" деп көк [[аспан]]ға табынған. Тәңір көне түріктердің түсінігі бойынша, жер бетіндегі жанды, жансыз [[табиғат]]тың бәрінің үстінен қарайтын, соларды таратушы, соларды жарылқаушы, жазалаушы бір ғарыштық (аспандық) [[күш]]. Бұл жағынан алғанда, Тәңір кейінгі [[мұсылмандық]] "[[Алла]]", "[[Құдай]]" ұғымдарына жақын келеді. [[Ислам]] діні таралғаннан кейін де түркілердің, оның ішінде қазақтардың Алла ұғымындағы [[Тәңір]] сөзін жиі қолдануы олар туралы түсініктердің [[Ұқсастық|ұқсастығынан]] деп түсіну керек. Жалпы, Тәңір діні де [[Азия]]дағы ең көне бірқұдайлық дін.

Көне түріктер Тәңірмен қатар [[Жер]], [[Су]]ға да [[мінәжат]] еткен. Бұл олардың тіршілік көзі болуымен [[байланыс]]ты болса керек. [[Адам]]ның да, [[мал]]дың да, өсімдіктің де өнуі, [[өмір]] сүруі жерге, суға тікелей байланысты. Қазақтың арғы бабалары [[Күн]]ге, [[Ай]]ға да табынған. Оның сілемдерін қазақтың [[салт-дәстүр]] ғұрыптарынан, дүниетанымынан көптеп кездестіруге болады.

===Шаманизм===
[[Сурет:Totem Park pole 1.jpg|thumb|100px|Тотем]]
[[Сурет:Shaman tableau.png|thumb|200px|left|[[Шаманизм]]]]
Тәңірлік діннің арғы тегінде [[шаманизм]] жатыр. Шаманизм дінінің негізгі [[қағида]]сы бойынша, [[дүние]] түгелімен рухтардан тұрады. Жанды, жансыз дүниенің де рухтары бар. Шаманизмді құраушы діни сенімдердің [[тотемизм]], [[фетишизм]], [[анимизм]], [[магия]] түрлері бар. ''Тотемизм'' дегеніміз — [[адам]]дардың өздерін белгілі бір [[хайуанат]]тан таралдық деп түсініп, соларға мінәжат етуі. Көне түркілердің, ежелгі қазақтардың тотемі [[қасқыр]] болған. Қырғыздардың бір бөлігі өздерін [[бұғы]]дан жаралдық деп есептейді. ''Фетишизм'' — белгілі бір заттың адам [[өмір]]іне оң [[ықпал]]ына сену. Қазақ балаға, оның бесігіне, жүйрік атқа, жас [[бота]]ға үкі немесе [[тұмар]] тағып қояды. Бұлардың бәрі фетишизм [[сенім]]і.

''Анимизм'' — бүкіл табиғатты жанмен, рухпен байланыстыру. ''Магия'' — жанды, жансыз табиғатқа [[тылсым]] күш арқылы әсер ету [[әрекет]]і. Қазақ бақсы-балгерлерінің әрекеті осы [[магия]]ға негізделген.

===Буддизм===
[[Сурет:BuddhisticStatuesHKe1 flipped horizontally.jpg|thumb|left|160px|Будда]]
Түркі дәуірінде [[қазақ]] жеріне буддизм діні де енген. [[Бұмын қаған]]ның ұлы [[Мақан қаған]] [[будда]] дінін қабылдап, буддалық [[насихат]] кітаптарды түркі тіліне аудартқаны белгілі. Бұл [[жұмыс]] [[Таспар қаған]] кезінде де жалғасқан. Түркі кағандарын [[буддизм]]нің: "[[Адам]] өлтірме, өтірік айтпа, [[ұрлық]] жасама, қызулы [[ішімдік]] ішпе" деген [[уағыз]]дары қызықтырған болса керек. Будда храмдары ([[ғибадатхана]]сы) [[Жетісу]] жерінде [[Ақбешім]], Краснореченск ортағасырлық қалаларында, [[Сайрам]]да ([[Испиджаб]]) табылды.
[[Сурет:Stupa in bodnath.jpg|thumb|center|200px|Буддизм кесенесі]]

===Несториандық бағыттағы христиан діні===
Қазақ жеріне V ғасырда несториандық бағыттағы [[христиан діні]] де аздап таралды. Римдік діндар [[Нестор]] [[Христос]]ты "Құдай емес, — адам, Құдайдың жердегі өкілі ғана" дегені үшін Шығыс [[Рим империясы]]нан қуылған еді. Христиан дінінің осы несториандық ағымы VII—VIII ғасырларда [[Жетісу]] мен [[Оңтүстік Қазақстан]] жерінде христиандық шіркеулерді көптеп салған. Алдымен христиандықты қабылдаған қарлұктар болған, шіркеулер [[Тараз]], [[Мерке]], [[Қойлық]], [[Жамұқат]], [[Науакент]], [[Фараб]], т.б. қалаларды қазғанда табылды. XIV ғасырда қазақ жерінен жүріп өткен [[Вильгельм Рубрук]] [[Қойлық]] қаласында ([[Іле]] жазығы) қасиетті Матвейдің монастыры болғанын хабарлайды.

Жалпы, христиан дінін қазақ жеріне, одан Шығыс [[Түркістан]]ға, тіпті сонау [[моңғолия]]ға дейін таратқан — Нестордың ізін қуушы сириялық христиандар еді. X—XI ғасырларда христиан дініне [[керей]]лердің, [[наймандар]]дың біразы кіргендігі жөнінде [[тарих]]и [[дерек]]тер бар. IX ғасырдан бастап қазақ жеріне орныққан [[Мұсылмандық|мұсылман діні]] христиандықты ығыстыра бастады. Христиан шіркеулері көп жерде [[мешіт]]ке айналдырылды. Кей жерлерде христиандық пен мұсылмандық қатар [[өмір]] сүрді. Тіпті, кейде христиан католиктеріні ел басқарушы мұсылман халифтер тағайындады. Бірақ моңғолдардың жаулап алу [[кезең]]інде (XIII ғасырда) христиан дінінің ықпалы қайта күшейді. Өйткені кезінде моңғол хандарының біразы христиан дінін қабылдаған болатын. Мысалы, [[Батый]]дың ұлы [[Сартақ]] несториандық дінге үлкен қолдау жасаған. Жалпы, христиан діні [[қазақ]]тың оңтүстік, оңтүстік-шығыс, шығыс [[аймақ]]тарындағы ру-тайпалардың арасында әр [[жер]]де [[қауым]] болып, бірде әлсіреп, бірде күшейіп, XIV ғасырдың соңына дейін өмір сүрді. Олардан қалған тарихи [[жәдігер]]лер археологиялық қазбалардан белгілі шіркеулер қалдығы, [[сирия тілі]]нде қағазға, қышқа жазылған христиандық уағыздар, крест рәміздер, [[икона]]лар, металл крестер және ортағасырлық авторлардың [[мәлімет]]тері. Несториандық христиан дінінің ең бір кең тараған белгісі — ''крест'' пен ''көгершін''.

===Манихей діні===
[[Сурет:Manicheans.jpg|thumb|150px|Манихей діннің адамдары]]
Түркі [[қағанат]]ы [[заман]]ында [[Орталық Азия]] мен [[Қазақстан]] жерінде манихей діні де таралды. [[Манихей діні]] — зороастризм, шаманизм, буддизм, христиандық діндердің қосындысынан шыққан қойыртпақ дін. Оны месопотамиялық [[жазушы]], суретші Мани деген ойлап тапқан. Оның [[қасиет]]ті [[қағида]]лары "Бал ашу кітабында" жазылған. Қазақ жерінде манихейліктің орталығы [[Тараз]] қаласында болды. Манихейліктің негізгі қағидасы — [[дуализм]], ол бойынша дүниеде екі түрлі [[күш]] бар, оның бірі — адалдық күші де, екіншісі — [[арамдық]] ([[жауыздық]]) күші. Өмір осы екі қарама-қарсы күштердің [[күрес]]інен тұрады. Манихей діні жаман пиғылды күштерді құртуға бағытталған. Манихейлік дін адамды аскетизмге тәрбиелеп, бұл [[дүние]]дегі қызықтардың бәрінен бас тартуға шақырды. Олардың ілімі бойынша, үйленуге, бала сүюге, ыстық қанды [[хайуанат]]тардың етін жеуге болмайды. Тек суық қанды жәндіктер — [[бақа]] мен [[жылан]]ның етін жеуге болады, негізінен, [[шөп]] тағамдарын ғана жеуге шақырды. Дегенмен де манихейлік дін біздің жерімізде кең [[тамыр]] жая алған жоқ.

==Ислам діні==
[[Сурет:Kabaa.jpg|thumb|200px|[[Қажылық]]]]
[[Сурет:Quran cover.jpg|thumb|200px|center|[[Құран]]]]
Ислам діні қазақ жеріне VIII ғасырдан бастап ене бастады. [[Ислам]], алдымен, [[Оңтүстік Қазақстан]] мен [[Жетісу]] жеріне таралды. X ғасырда ислам діні [[Қарахан мемлекеті|Қарахандар мемлекетінің]] ресми дініне айналды. Оңтүстікте жақсы дамыған қала [[мәдениет]]і мұсылманшылықтың орнығуына оңды [[ықпал]] етті. Ислам діні — өте икемшіл дін. Ол құранда жазылған уағыздар, [[шариғат]]та көрсетілген талаптарды халық бойына сіңіре отырып, сол халықтардың жергілікті әдет-ғұрыптарына икемделе де білген, олармен санасқан. Мұсылмандық: [[''суннит'']], ''[[шийттік]]'' болып екіге бөлінеді. Қазақтар оның сунниттік бағытына жатады.

Ислам дінінің [[қазақ]] жерінде орнауы [[халық]]тың рухани, идеялық жағынан бірігуіне, ынтымақтасуына [[жағдай]] жасады. [[Мұсылмандық]]: кентті (қалалы) өңірлерде, ең алдымен, оңтүстікте, содан соң [[Жетісу]]да таралып орнықты. Орталық, шығыс, солтүстік, батыс [[аймақ]]тарындағы көшпелі, жартылай көшпелі қазақтар арасында [[ислам]] діні XII ғасырға дейін біртіндеп таралды. Мұсылмандық [[этика]]сының, мәдениетінің казак жеріне таралуына әл-Фараби ат-Түрки, [[әл-Жаухари]], [[Исхан әл-Фараби|Исхан әл-Фараби]], [[әл-Қимани]], [[Бақырғани]], [[Жүсіп Баласағұни]], [[Махмұд Қашқари]], [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет Йасауи]], т.б. өлшеусіз [[еңбек]] етті.

Ислам діні — [[қазақ]] халқын мұсылмандық [[мәдениет]]ке жақындастырып, [[ғылым]]-[[білім]]нің, [[әдебиет]]тің дамуына да оң әсер етті. Исламның адамды жақсы істерге, ой тазалығына, [[қарапайымдылық]]қа, [[шыдамдылық]]қа тәрбиелеуі — қалың бұқара арасында бұл [[дін]] [[уағыз]]дарының кең таралуына [[жағдай]] жасады.

== Қазақстандағы атеизм ==
[[Сурет:Kazakhstan atheists 2009.png|thumb|2009 ж. санақ бойынша аудандар мен қалалар бойынша атеистер үлесі]]
==Қазақтың ілім-білімдері==
Қазақ халқы өзінің [[тұрмыс]]ында, [[Шаруашылық|шаруашылығында]], дүниетанымында көптеген тиімді [[білім]]дерге қол жеткізген.

[[Қазақ]]тың [[аспан]] әлемі, [[жұлдыз]]дар жөніндегі түсініктері өте бай. Түнде жол жүріп келе жатқан жолаушы өзінің [[бағыт]]ын, [[уақыт]]тың мезгілін жұлдыздар арқылы анықтаған. Қазақтың жол жүргенде басты бағдары болған [[жұлдыз]] — ол солтүстікте орналасқан ''Темірқазық'' жұлдызы. Темірқазық десе, [[темір]] қазық, ол ешқашан орнынан қозғалмайды. Темірқазықты айналып жүретін жеті жұлдызды ''[[Жетіқарақшы]]'' дейді.

Қазақ жұлдыздарға қарап жыл [[мезгіл]]ін де анықтаған. ''[[Үркер]]'' жұлдызының жерге жақындауы — [[көктем]]нің жақындап қалуының белгісі. [[Жаз]] шыға бастағанда Үркер жерге тіпті жақындап келіп, соңында жерге түскендей болып көрінбей кетеді. Үркердің жерге түсуінен жаз айы — [[шілде]] басталады. Үркер қайтадан көріне бастаса, күздің жақындағаны.

Қазақ [[есепші]]лері Үркер жұлдызының орналасуына қарай жыл мезгілін анықтап отырған. Үркер [[күз]]дің басында ([[қыркүйек]]) шығыстан, [[қыс]]тың басында ([[желтоқсан]]) төбеден, көктемнің басында ([[наурыз]]) батыстан көрінеді, ал жазда мүлде көрінбей кетеді. Үркер көрінбеген жаз күндерін ''40 күн шілде'' деп атайды. Қазақта Үркерге [[байланыс]]ты мынандай мақалдар қалыптасқан: "Үркер жерге түспей жер қызбайды", "Үркерлі айдың бәрі суық", "Үркер туса, сорпа ас болады", "Үркер көтерілгенде, шөп те көтеріледі", т.б.

Қазақтар [[дүние]]нің бағытын бетін шығысқа қаратып тұрып анықтаған. Шығысқа беттеп тұрған [[адам]]ның маңдай алды шығыс, арқасы — батыс, оң қолы — оңтүстік, сол қолы — солтүстікті бағыттаған.

Қазақтар ''Құс жолы'' деп аталатын, оңтүстіктен солтүстікке қарай ақ жолақ болып жатқан мыңдаған [[жұлдыз]]дар шоғырын да бағдарлық белгі ретінде пайдаланған.

[[Таң]] ата туатын жазғы жұлдызды ''[[Шолпан]]'' деп атаған. Алысқа аттанатын жолаушы таң Шолпаны [[көрініс]]імен жолға шығатын болған. Қыста [[мал]]ды кешкі Шолпан жұлдызына қарап қораға кіргізген.

==Қазақша ай аттарының мәні==
Қазақта [[жыл]] басы — [[наурыз]]. Бұл ай атауы бізге Соғды мен [[Хорезм]] арқылы ежелгі [[парсы тілі]]нен келген. Наурыз деген сөздің парсыша мағынасы "жаңа кұн". [[Көкек]] — бұл ай көкектің алғаш шақыра бастайтын айы, сондықтан оны осылай атаған. [[Мамыр]] — семірген [[дала]] қазының ұша алмай мамырлап қалуынан шыққан деседі. Енді бір түсіндіру бойынша мамыр — жыл [[құс]]тарының балапаны. [[Маусым]] айының қазақта екі түрлі атауы бар: маусым және отамалы. Отамалы деген [[жер]] отайып, [[мал]] көкке қарық болды деген сөз. Шілде — [[парсы]]ның "чіллә" — қырық деген сөзінен шыққан. Тамыз айын қазақтар сарша тамыз деп атаған. Сарша — шөптің сарғая бастағанын білдірсе керек. [[Қыркүйек]] — бұл ай [[күйек]]тің алынатын кезі, сондықтан қыркүйек атанған. [[Қазан]] — бұл ай атауына байланысты нақты дәлелді түсіндіру жоқ. Көпшілік зерттеушілер: "Бұл айда күздік [[соғым]] сойылып, қазан көбірек асыла бастайды, 184 осымен байланысты", — дейді. Қараша айында жер такырланып, қарайып қалады, содан шыққан деген түсінік бар. Енді бір зерттеушілер қараша сөзін [[хараж]]—[[салық]] деген ұғымнан шығарады. Орта ғасырларда осы айда елден салық жиналатын болған. [[Желтоқсан]] (тоқсан деп те атайды) — жылдың ақырғы ширегі, [[наурыз]]ға дейін 90 күн қыс бар деген ұғымнан шыққан. [[Қаңтар]] — күннің "қаңтарылып байланатын", одан ары қысқара алмайтын айы. Қаңтарда күн кысқарып, түн ұзарып болады. [[Ақпан]] — малдың жұтауы, суық желден ығатын кезі. Ақпан сөзін ғалымдар, "ақ-ықпа" деген сөздің бірігіп кеткен түрі деп есептейді.

==Мүшел==

Қазақ жылды мүшел арқылы қайырған. 12 жылда бір мүшел болады деп есептеген. Мүшелге кіретін 12 жылдың әрқайсысы хайуанаттардың атымен аталады.
# жыл — [[тышқан]]
# жыл — [[сиыр]],
# жыл — [[барыс]],
# жыл — [[қоян]],
# жыл — [[ұлу]],
# жыл — [[жылан]],
# жыл — [[жылқы]],
# жыл — [[қой]],
# жыл — [[мешін]],
# жыл — [[тауық]],
# жыл — [[ит]],
# жыл — [[доңыз]].
Мүшел есебін көптеген елдер пайдаланады. Шығысында [[Жапония]]дан, батысында [[Болгария, Болгария Республикасы|Болгарияға]] дейінгі, оңтүстікте [[Бирма]]дан бастап солтүстікте [[Сібір]] халықтарына дейінгі елдердің көпшілігі бұл жыл есебін жақсы білген.

Әрбір 12 жылда бір мүшел аяқталады, одан соң екінші мүшел басталады. Қазақ адам жасын мүшелмен есептеген және мүшел жас [[адам]]ға ауыр болады деп түсінген. Сондықтан мүшел жаста адам сақтанып, күтініп жүрген. Бірінші мүшел 12 жас пен 13-тің арасы, екінші мүшел 24 пен 25-тің арасы, үшінші мүшел 36-дан 37-ге шыққанда, төртінші мүшел 48 бен 49 жастың арасы, бесінші 60 пен 61 аралығы, алтыншы 72-ден 73-ке толғанша, жетінші мүшел 84-тен 85-ке қараған, сегізінші мүшел 96 мен 97 жас аралығында болады.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref>

==Жаңа заман==
ҚР дін істері агенттігі деректері бойынша Республикада 17 конфессия, 3088 діни бірлестік тіркелген.<ref>http://www.din.gov.kz/kaz/religioznye_obedineniya/?cid=0&rid=595</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Қазақстан тақырыптарда}}
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Қазақстандағы дін - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Мұхамеджан Амангелді: /* Дереккөздер */

← Ескі түзетулер	19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)