https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2026-04-20T10:27:16Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B&diff=94767&oldid=prev 2025-04-25T19:36:07Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:36, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B&diff=94766&oldid=prev 2016-11-21T12:16:48Z

<p><a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%96&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Уикипедия:Гаджеттер/Санат шебері (мұндай бет жоқ)">Санат шебері</a>: <a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Санат:Еуропаның бұрынғы мемлекеттері (мұндай бет жоқ)">Санат:Еуропаның бұрынғы мемлекеттері</a> → <a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Санат:Еуропаның тарихи мемлекеттері (мұндай бет жоқ)">Санат:Еуропаның тарихи мемлекеттері</a></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Қазан Хандығы''' – [[Алтын Орда]]ның ыдырауы нәтижесінде [[Еділ – Кама]] бұлғарларының аумағында құрылған (1438 – 1552) мемлекет. <br /> <br /> <br /> Оған [[қазан татарлары]] ([[Еділ бұлғарларының ұрпағы]]), [[марийлер]], [[чуваштар]], [[удмурттар]], сонымен бірге ішінара [[мордвалар]] мен [[башқұрттар]] кірген. Астанасы – [[Қазан қаласы]] Қазан хандары әулетінің алғашқы өкілі – Алтын Орданың ханы [[Ұлық Мұхаммед]] (1438 – 45). Оның баласы [[Махмұтбек]] 1445 ж. Қазанға орнығып, бұл хандықтың дербес болуына негіз салды. Қазан Хандығы тұрғындарының негізгі кәсібі егіншілік болды; оған қосымша мал шаруашылығы, бау-бақша, жабайы араның балын жинау, аңшылық, балықшылық кәсіптерімен айналысты. Бұлғарлардың дамыған қолөнерін Қазан жұртының шеберлері ыждағаттылықпен қабылдай білді. Тастан салынған ғимарат сарайлар, биік мұнаралы [[мешіттер]], кесенелер мұнда сәулет өнері мен құрылыс техникасының дамығандығын дәлелдейді. Қазанның географиялық жағдайының тиімділігі оның [[Русь]]пен, [[Сібір]], [[Иран]], [[Кавказ]], Орталық [[Азия]] елдерімен сауда-саттық қарым-қатынасын жасауына мүмкіндік берді. Қазан Хандығында жоғары өкімет билігі ханның қолында болды, бірақ оған [[ірі ақсүйектер кеңесі]]([[диуан]]) бағыт сілтеп, бақылау жүргізіп отырды. Ақсүйектердің ең ықпалды жоғары тобы, негізінен, 4 рудан шыққандар болды. Олардан кейін [[сұлтандар]] мен [[әмірлер]], бұлардан төменіректе мырзалар, ұландар, жауынгерлер тұрды. Аса маңызды мемлекеттік мәселелерді шешу үшін хан ақсүйектердің құрылтай жиналысын шақырды. [[Ислам діні]]нің өкілдері де Қазан Хандығында зор рөл атқарды, олар ірі жер иеліктерін пайдаланды. Әкімшілік тұрғыдан Қазан Хандығы [[дару]]г (округ), ұлыстарға ([[уәлаят]]) бөлінді. Русьтегі бөлшектенуді, өзара қырқысуларды пайдаланып Қазан Хандығы 15 ғ-дың 1-жартысында Мәскеудің ұлы князі [[Василий ІІ Темный]] тұсында орыс жерінің шығыс бөліктеріне ықпал жүргізуге тырысты. Бір орталыққа бағынған [[Ресей мемлекеті]] біріккеннен кейін, [[Иван ІІІ Васильевич]] тұсында Қазан Хандығына қарсы күрес күшейді. [[Мәскеу]]ліктердің тарапынан 1467 – 69 ж. [[Қазан]] мен [[Вятка]]ға жасалған шапқыншылықтарынан соң Қазан Хандығы орыс жеріне шабуылын тоқтатты, Алтын Орда құлағаннан кейін (1480), [[Иван ІІІ]] Қазан Хандығына шабуылды қайта бастады. 1487 ж. 9 маусымда орыс әскерлері Қазанды алды. [[Әли хан]] тақтан түсіріліп, оның орнына інісі [[Мұхаммед Әмин]] (Иван ІІІ-нің қол жаулығы) хан болып тағайындалды, Қазан Хандығы Ресейге 1521 жылға дейін вассалдық тәуелділікте болды. Мұхаммед Әмин өлгеннен (1518) кейін, оның орнына [[Қасым хандығы]]ның ханзадасы [[Шаһ Әли]] хан болып тағайындалды. Оны 1521 ж. [[Қырым хан]]ының інісі [[Сахиб Герей]] құлатып, таққа өзі отырды. Оның тұсында Қазан Хандығы [[Қырым]], [[Астрахан]] хандықтарымен, [[Ноғай ордасы]]мен одақтасып, татар жұртының ауыз бірлігін сақтауға ұмтылды. Бұл бағытты [[Түркия]] қолдады. 1521 ж. Қазан Хандығы [[Түрік-Қырым одағы]]на кірді. 1524 ж. Түркияның протектораттығын қабылдады. Таққа [[Сафа – Герей]] отырды (1524 – 49). Бұл одақтан қауіптеніп, одан сақтану мақсатымен Василий ІІІ [[Сура]] өзенінің сағасында [[Васильсурск]] қаласын салғызып, бекініс жасады (1523). [[Иван ІV]] нығайып алғаннан кейін Қазан Хандығына қарсы шапқыншылықты күшейтті, 1546 ж. татар ақсүйектерінің үлкен бір тобы Руське қарсы күресті тоқтатып, Иван ІV-нің жағына шықты, оның артынша Қазан Хандығынан бүкіл “тау жағы” (батыс жақтағы [[чуваштар]]) бөлініп кетті. 1545 – 52 ж. Қазан жорықтары Қазан қаласын орыс әскерлерінің басып алуымен (1552) аяқталды. Қазан Хандығы жойылып, оның бүкіл жері Ресей мемлекетінің қарамағына көшті.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Шыңғыс хан империясы}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Еуропаның тарихи мемлекеттері]]<br /> [[Санат:Татарстан тарихы]]<br /> [[Санат:Башқұрстан тарихы]]<br /> <br /> <br /> {{Kz-hist-stub}}</div>

Нұрлан Рахымжанов