https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96Ғарыштық желі - Түзету тарихы2026-04-18T10:23:03ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96&diff=31167&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:10:37Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:10, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96&diff=31166&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-05-26T18:18:14Z<p>clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Ғарыштық желі''' ({{lang-ru|Космическая струна}}, ''ғарыштық ішек'') — [[уақыт кеңістігі]]нің алып қатпары іспеттес, [[Гипотеза|болжамды]] [[реликт]]ілі [[астрономия]]лық нысан. Кей жағдайда желілер конус типтес уақыт кеңістігінің бірқалыпты типологиялық дефектілерімен сипатталады.<br />
<br />
[[Сурет:Ғарыштық желі.jpeg|нобай|CSL-1 қосарлы галактикасы. VLT бақылауындағы (нысанның құрамдас бөліктерінің екеуінің ортасымен өткендегі) спектограф саңылауларының позициялануы көрсетілген. Кескін М. Сажиннің мақаласынан алынған.]]<br />
<br />
== Теориялық зерттелуінің алғышарттары ==<br />
<br />
Ғарыштық желілер [[Ғарыш желілерінің теориясы|желілер теориясының]] нәтижесі болып табыла алады.<ref name="Elements">[http://elementy.ru/news/164662 Открытие космической струны получило первое подтверждение?]</ref><br />
<br />
«Ғарыштық желілердің» болу мүмкіндігі жайлы алғаш болжамдар 1976 жылы [[Ұлыбритания|британ]] физигі [[Томас Киббл]] тарапынан айтылып, ал осы теорияның ары қарайғы дамуына 1981 жылы ұсыныс білдірген [[КСРО|кеңес]] [[Астрофизика|астрофизигі]] [[Яков Зельдович]] болды.<ref name="Astronet">[http://www.astronet.ru/db/msg/1187784 Астрономы открыли космическую струну?]</ref><br />
<br />
Ғарыштық желілердің диаметрі [[Атом ядросы|атом ядроларының]] көлемінен әлдеқайда азырақ (шамамен 10<sup>−29</sup> сантиметрдей), ұзындығы— кемінде оңдаған [[парсек]]тей, ал [[Заттың салыстырмалы массасы|салыстырмалы массасы]] — шамамен сантиметрге шаққанда 10<sup>22</sup> грамдай, яғни желілердің мыңдаған километрі [[Жер]] массасына парапар, бұл желілердің [[Тығыздық|тығыздығы]] өте жоғары демек.<ref name="Elements"/><br />
<br />
Теорияға сәйкес ғарыштық желілер [[Үлкен жарылыс теориясы|Үлкен жарылыстан]] кейін түзілді және алдын-ала тұйықталған немесе шексіз болған. Желілер жиырыла алады, бірін-бірі баса алады және жыртыла алады. Желілердің үзілген шеттері тұйықталған бөлшектер түзіп, қайта жалғаса алу мүмкіндігіне ие. Желілердің өздері де, олардың бөлшектері де [[Ғалам]]да [[жарық жылдамдығы]]мен ұшады. Олар бүкіл Ғаламды алып, Ғаламның бір жиегінен екінші жиегіне қарай жалғасқан.<br />
<br />
== Байқалуы ==<br />
Ғарыштық желіні көру, әрине мүмкін емес, себебі ол кез-келген массалық [[нысан]] сияқты «[[гравитациялық линза]]ны» түзеді: оның артқы жағындағы қайнарлардың жарығы оны айналып өту керек.<br />
<br />
2003—2005 жж. бірнеше баспасөз беттерінде жарияланып, 6-7 миллиард [[жарық жылы]] қашықтығында орналасқан CSL-1 [[галактика]]сының кескіндеріне сәйкес, ғарыштық желілер құбылысы ашылды деген ұйғарымдар келтірілді.<ref name="Astronet"/><ref>M. Sazhin e. a. MNRAS 343 (2003) 35 {{arXiv|astro-ph|0302547}}</ref><ref name="Gazeta.Ru">[http://www.gazeta.ru/2006/01/24/oa_185790.shtml Астрономы порвали космическую струну] 24/01/06</ref> Алайда, кейінгі зерттеулерде<ref name="Gazeta.Ru"/><ref>M. Sazhin e. a. MNRAS 376 (2007) 1731 {{arXiv|astro-ph|0611744}}</ref> CSL-1 айналасындағы ғарыш желісінің табылуы теріске шығарылды. Дегенмен, мәселе ғарыштың алуан бір нысанының түрін ашумен емес, ғарыштық желіні байқау төңірегінде шоғырланды деген мүмкіндік қалды.<ref>S. V. Krasnikov Gravitation and Cosmology 15 (2009) 62 {{arXiv|0811.1337}}</ref><br />
<br />
2010 жылдың қазанына қарай ғарыштық желілердің болу мүмкіндігін, [[квазар]]ларды байқауға негізделген зерттеулерлердің нәтижесінде алынған хабарламалар жанама түрде айғақтандыра түсті<ref>[http://www.physorg.com/news/2010-10-universe-physicists-fingerprints-cosmic.html Cracks in the Universe: Physicists are searching for the fingerprints of cosmic strings]</ref>.<br />
<br />
== Әдебиетте кездесуі ==<br />
Ғарыштық желілердің [[ғылыми фантастика]]лық шығармаларда сюжеттің құрылымдаушы элементі ретінде кездесуі мысалдары байқалады. Бұл мысалдар [[ирландия]]лық фантаст-жазушы [[Иен Макдональд]]тың «Кольцо Вертанди» және [[Ресей Федерациясы|ресейлік]] фантаст [[Василий Головачёв|В. В. Головачёвтың]] шығармаларында кездеседі.<br />
<br />
== Ішкі сілтемелер ==<br />
* [[Түнек материясы]]<br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
== Сілтемелер ==<br />
* [http://physics03.narod.ru/Interes/Doclad/strun.htm Статья «Загадки космических струн» на сайте «Физика вокруг нас»]<br />
<br />
[[Санат:Болжамды астрономиялық нысандар]]<br />
[[Санат:Ғарыштық желілер теориясы]]<br />
[[Санат:Ғарыш]]<br />
[[Санат:Астрономия]]<br />
[[Санат:Космонавтика]]<br />
[[Санат:Ғылым]]<br />
[[Санат:Астрофизика]]</div>ArystanbekBot