Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:26:08Z

1 түзету

Абылай: үлгі

2014-05-25T15:33:50Z

үлгі

Жаңа бет

{{Ядролық физика (карточка)}}
'''Ядролық физика''' – қазіргі [[физика]]ның [[атом]] ядросы мен элементар бөлшектерді зерттейтін саласы. Ядролық [[физика]] – [[атом]] өнеркәсібінің ғылыми негізі. Ол шартты түрде төмендегідей салалардан тұрады. 
[[Атом]] ядросының жалпы қасиеттері мен құрылымы. Ядроның маңызды қасиеттеріне [[масса]], электр [[заряд]]ы, массалық сан, байланыс энергиясы, магниттік және электрлік момент, ядроның эффективтік мөлшері, ядроның энергия деңгейлерінің жүйесі жатады. Ядролық күштердің заңдылығы белгісіз болғандықтан, ядрода өтетін процестерді зерттеу үшін әр түрлі ядролық модельдер пайдаланылады. 
Ядролық күштер. Ядролық күштердің қасиеттері жөнінде бағалы деректер энергиясы әр түрлі протондар, [[нейтрон]]дар мен [[протон]]дардың шашырауын, сондай-ақ [[дейтрон]] мен күрделі ядролардың қасиеттерін зерттеу кезінде алынған. 
Ядролардың өздігінен түрленуі – α, β-бөлшектері мен γ-сәулесін шығаратын табиғи және жасанды радиоактивтілік, сондай-ақ ауыр ядролардың өздігінен бөліну. Ядролық [[физика]]ның бұл саласының маңызды бөлігі ядролардан шығатын әр түрлі сәулелерді зерттеу болып есептеледі.
Ядролық реакциялар – ядролардың бір-бірімен және элементар бөлшектермен әсерлесуі нәтижесінде түрленуі. Ядролық түрленулердің ішінде энергетикалық мақсат үшін баяу және шапшаң [[нейтрон]]дар арқылы жүретін реакцияларды (мысалы, ауыр ядролардың бөлінуі), сондай-ақ теориялық және практикалық мақсат үшін жеңіл ядролардың арасындағы реакцияларды зерттеудің зор маңызы бар. Реакциялардың соңғы түрі термоядролық реакцияларды жасанды жолмен жүзеге асыруға мүмкіндік береді. [[Атом]]дық нөмірі (Z) 92-ден артық (Z > 92) болатын табиғатта кездеспейтін элементтерді синтездеу үшін көп зарядты иондарды (мысалы, [[азот]] және [[алюминий]] [[ион]]дары, т.б.) зерттеудің ерекше маңызы бар.
Элементар бөлшектер. Ядролық [[физика]]ның бұл саласында [[нейтрино]], [[антинейтрино]], [[электрон]], [[позитрон]], әр түрлі [[мезон]]дар, [[нуклон]]дар, [[антинуклон]]дар, [[гиперон]]дар мен [[антигиперон]]дар тәрізді элементар бөлшектердің қасиеттері, олардың пайда болуы мен бір-біріне түрлену процестері зерттеледі. Сондай-ақ бұл салада жоғары энергия физикасының мәселелерін зерттеудің де маңызы ерекше күшті болады. 
[[Нейтрон]]дық [[физика]] – [[нейтрон]]дардың қасиеттерін, ядролардың [[нейтрон]]дарды қармауын және шашыратуын, [[нейтрон]]дардың әр түрлі зат ішінде тежелеу мен [[диффузия]]сын, т.б. зерттеуге арналған ядролық [[физика]]ның ірі саласының бірі. Ол – [[ядролық энергетика]] мен [[ғарыштық ракета]] техникасының ғылыми негізі. Сондықтан [[нейтрон]]дық физикада теориялық, сондай-ақ практикалық маңызы бар мәселелер зерттеледі. [[Нейтрон]]дық [[физика]] қатты дене [[физика]]сымен, металлургиямен, т.б. [[физика]] салаларымен тығыз байланысты. Ядролық [[физика]]ның эксперименттік тәсілінде зарядты бөлшек үдеткіштері, сондай-ақ қуатты нейтрондар шоғын алуға мүмкіндік беретін зерттеу реакторлары маңызды орын алады. Қазіргі кезде элементар бөлшектерді бақылау және тіркеу үшін өте нәзік тәсілдер мен приборлар қолданылады (қ. Иондалу камерасы, Зарядты бөлшек санауыштары, Вильсон камерасы). [[Атом]] ядросының энергия деңгейлерін және одан шығатын сәулелерді зерттейтін ядролық [[физика]]ның саласы ядролық спектроскопия деп аталады. Бұл әдістің көмегімен алынған деректер ядроның құрылысы жөніндегі осы кездегі ұғымдардың негізін құрайды. 
Ядролық [[физика]]ның жетістігі алғашқы кезде соғыс мақсаты үшін қолданылғанымен ([[1945]]), кейін ол бейбіт мақсат үшін де пайдаланыла бастады. Ядролық [[физика]]ның жетістігі нәтижесінде халық шаруашылығының бейбіт салалары – [[ядролық энергетика]] және [[ядролық техника]] пайда болды. Радиоактивтік [[изотоп]]тар [[физика]]да, [[химия]]да, металлургияда, [[биология]]да, т.б. ғылым мен техника салаларында тиімді пайдаланып келеді. Ядролық [[физика]]ның дамуы нәтижесінде табиғатта кездеспейтін элементтерді (мысалы, нептуний, плутоний, америций, кюрий, берклий, калифорний, эйнштейний, фермий, менделевий, нобелий, лоуренсий, курчатовий, нильсборий, т.б.) алуға мүмкіндік жасалды. Ядролық [[физика]]ның негізінде химияның радиациялық [[химия]] және [[радиохимия]] деп аталатын жаңа салалары пайда болды. Ядролық [[физика]]ның жетістіктері [[астрофизика]]да, [[геология]]да, [[геофизика]]да, [[ғарыштық ракета ғылымы]]нда және [[археология]]да кеңінен пайдалануда. Ядролық [[физика]]ның дамуы біздің табиғат жөніндегі көзқарасымыздың жан-жақты кеңеюіне маңызды ықпал етті.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref><ref>Қазақ энциклопедиясы, 10 - том</ref>
<ref>Мухин К.Н., Экспериментальная ядерная физика, т. 1 и 2, М., 1974;</ref>
<ref>Бақтымбаев І., Маханов У., Атом адам игілігіне, А., 1976.</ref>
== Дереккөздер: ==
<references/>
{{Ядролық физика}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]

← Ескі түзетулер	18:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Ядролық физика - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Абылай: үлгі