Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:26:06Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Сәйкестендіру

2015-02-16T12:46:53Z

Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Сәйкестендіру

Жаңа бет

Өлшеудің ерекше құралы болып эталон табылады.

[[Сурет:Platinum-Iridium meter bar.jpg|thumb|220px|right|Халықаралық метр эталон, [[1889]] - [[1960]] жылдар]]

'''Эталон''' ({{lang-fr|etalon}}) - мөлшерлерін өлшемнің басқа құралдарына беру мақсатында шама бірлігін жаңғырту және сақтау үшін пайдаланылатын аса дәл [[өлшем]]. [[Эталон]]нан шама бірлігі разрядты эталондарға беріледі, ал олардан - өлшеудің жұмысшы құралдарына беріледі.<ref>Акишев К., Дарибаева Г. Стандарттау, метрология және сәйкестікті бағалау:
Оқулық. - Астана: Фолиант, 2008. - 256 бет. ISBN 9965-35-325-5</ref>

Эталондар''' алғашқы, екінші ретті''' және '''жұмысшы''' болып жіктеледі.

'''Алғашқы эталон''' - ғылыми-техникалық жетістіктердің қазіргі деңгейінде өлшеулердің осы саласында мүмкін болатын ең жоғарғы дәлдікпен [[физикалық шама]] бірлігін сақтайтын [[эталон]]. '''Алғашқы эталон''' ұлттық (мемлекеттік) және халықаралық болуы мүмкін.

'''Арнайы эталон''' - '''алғашқы эталоннан''' бірлік мөлшерін тікелей беру қажетті дәлдікте жүзеге асырылуы мүмкін емес ерекше жағдайларда бірлікті жаңғыртуды қамтамасыз етеді және осы жағдайларда алғашқы [[эталон]] қызметін атқарады.

Ұлттың [[эталон]]ды ел үшін [[метрология]] бойынша ұлттық орган өлшемнің бастапқы құралы ретінде бекітеді. [[Қазақстан]]да ұлттық эталондарды ҚР Мемстандарты бекітеді.
Халықаралық [[эталон]]ды [[өлшемдер мен салмақтардың халықаралық бюросы]] ([[ӨСХБ]]) жасайды және қолдап отырады. [[ӨСХБ]] қызметінің маңызды міндеті әр түрлі елдердің ірі [[метрология]]лық [[лаборатория]]ларының ұлттық эталондарын халықаралық эталондармен салыстыру, сондай-ақ оларды өзара салыстыру болып табылады. [[СИ жүйесі]]нің негізгі шамалары да, туынды шамалары да салыстырылады. Салыстырудың белгілі бір мерзімдері анықталған. Мысалы, метр және [[килограмм]] эталондары әрбір 25 жыл сайын, ал электрлік және жарықтық эталондар - 3 жылда бір рет салыстырылады.

'''Алғашқы эталонға''' '''екінші''' және '''жұмысшы''' (разрядты) эталондар бағынады.
* '''Екінші эталондардың''' бейнелейтін бірліктерінің өлшемдері мемлекеттік эталонмен келісіледі. Екінші эталондарды ҚР Мемстандарты, немесе мемлекеттік ғылыми [[метрология]]лық орталықтар бекітуі мүмкін.
* '''Жұмысшы әталондар''' бірліктің өлшемдерін екінші эталондардан қабылдайды және өз кезегінде өлшемнің жұмысшы құралдарына өлшемді беру үшін қолданылады.
* '''Екінші ретті эталон''' сәйкес [[физикалық шама]]ны алғашңы эталонмен салыстыру жолымен алынатын бірлік мөлшерін сақтайды. '''Екінші ретті эталон''' салыстырып тексеру жұмыстарына қажет болған жағдайда, сондай-ақ мемлекеттік эталонның тез тозуға ұшырамауы үшін жасалады және бекітіледі.
[[Метрология]]лық арнаулылығы бойынша екінші ретті эталондардың түрлері:
** '''Эталон-көшірме''' - бірлік мөлшерін жұмысшы эталондарға беруге арналған. Ол алғашқы немесе арнаулы эталонды уақытынан бұрын тозуынан [[сақтау]] мақсатында көптеген салыстырып тексерулер жасау қажеттілігі туындағанда әзірленеді. '''Эталон-көшірме''' [[метрология]]лық арнаулылығы бойынша [[мемлекет]]тік эталонның көшірмесі болып табылады;
** '''Салыстыру эталоны''' - белгілі бір себептермен бір-бірімен тікелей салыстырыла алмайтын жағдайларда [[эталон]]дарды салыстыру үшін пайдаланылады;
** '''Эталон-куәгер''' - мемлекеттік эталонның сақталғандығын және өзгермегендігін тексеруге және оны бұзылған кезде алмастыруға арналған;
** '''Жұмысшы эталон''' - бірлік мөлшерін жұмысшы [[өлшем құралдары]]на беру үшін арналған.

Ең алғаш ресми бекітілген [[эталон]]дар [[метр]] мен [[килограм]]ның үлгілері болды, олар [[Франция]]да жасалды және [[1799]] жылы [[Франция]]ның Үлттың Архивіне сақтауға берілді. Сондықтан оларды '''«Мұрағат метрі»''' және '''«Мұрағат килограмы»''' деп атай бастады. [[1872]] жылдан бастап [[килограмм]] '''«Мұрағат килограмға»''' тең [[масса]] деп анықтала бастады. [[Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі|СИ Халықаралық жүйесінің]] өрбір негізгі немесе туынды бірліктер эталонының өзіндік қызықты тарихы бар және олар күрделі ғылыми-зерттеулермен және [[эксперимент]]термен байланысты.

Мысалы, [[1791]] жылы [[Франция]]ның Ұлттың жиналысы қабылдаған, [[париж]]дік [[меридиан]]ның төрттен бір доғасының он [[миллион]]нан бір бөлігіне тең метр эталонын [[1837]] жылы қайта қарастыру тура келді. [[Француз]] ғалымдары анықтағандай, меридианның төрттен бір бөлігінде 10 млн. емес, 10 млн. 856 метр бар екен. Сондай-ақ, Жердің мөлшері мен пішіні үнемі өзгеріп отыратыны белгілі. Осыған байланысты [[1872]] жылы [[Санкт-Петербург]] Ғылым [[академия]]сының ғалымдары метр эталонына өзгерістер енгізу туралы мәселені шешу үшін халыңаралық [[комиссия]] құруды ұсынды. [[Комиссия]] жаңа [[эталон]]ды жасамай-ақ, [[Франция]]да сақталынған '''«Мұрағат метрді»''' ұзындықтың бастапқы бірлігі ретінде қабылдауды қалады. [[1875]] жылы [[Халықаралық метрлік конвенция]] қабылданды, оған [[Ресей]] де қол қойды. Бұл жылды [[метролог]]тар метрдің негізгі халықаралық ұзындық бірлігі ретінде екінші рет туылуы деп санайды. XX ғасырда ([[1967]] жылы) париждік меридианның дәлірек өлшемдері жарық көрді, ол 10 млн. 1954,4 метрді құрады. Осылайша '''«Мұрағат метрі»''' меридиандық метрден 0,2 мм-ге қысқа болып шықты.

[[1889]] жылы платинді-иридилі ерітіндіден [[метр]] [[эталон]]ының 31 данасы жасалды. Олардан №6 [[эталон]] 0°С [[температура]]да '''«Мұрағат метрі»''' ұзындығына сәйкес келді. Осы [[эталон]] нұсқасы [[Өлшем]]дер мен салмақтар бойынша I Бас конференцияның шешімімен метрдің халықаралық эталоны ретінде бекітілді және [[Севр]] қаласында ([[Франция]]) сақталады. Қалған 30 [[эталон]] әр түрлі елдерге берілді. [[Ресей]] №28 және №11 эталондарды алды және мемлекетті эталон ретінде №28 эталоны бекітілді.

Метрдің платинді-иридилі эталонының қателігі '''+1,1 • 10−7 м''' XX ғасырдың басында қанағаттанарлықсыз деп бағаланған. [[1960]] жылы Өлшемдер мен салмақтар бойынша XI Бас конференция метрдің жаңа анықтамасын ұсынды. [[Метр]] анықтамасы атомдар сәулеленуінің спектральды сызықтарының толқын ұзындығы тұрақтылығына негізделген. Жарық көзі ретінде [[криптон]]дық эталон алынған. Криптондың эталонның қателігі платинді-иридиліге қарағанда кем және '''5 • 10−9 м''' тең болды.

Бірақ бұл дәлдік те жеткіліксіз болып шықты, ал ғылымның жаңа жетістіктері [[1983]] жылы метрдің, жаңа анықтамасын қабылдауға мүмкіндік берді (XXII Бас конференцияда). Оған сәйкес [[метр]] - [[вакуум]]дағы жарықтың '''1/299792458''' үлес [[секунд]]та жүріп өтетін жол ұзындығы. Осы [[конференция]]да жарық жылдамдығының нақты мәні жарияланды.

Масса бірлігі эталонының тарихы да өте қызықты. [[1872]] жылы [[масса]] [[эталон]]ы ретінде қабылданған '''«Мұрағат килограмы»''' биіктігі мен диаметрі 39 мм-ге тең платинді [[цилиндр]] кір болды. Тәжірибеде қолдану үшін үлгілер (екінші эталондар) платинді-иридилі ерітіндіден жасалынды. Килограмның халықаралық үлгісі ретінде платинді-иридилі кір қабылданды, ол дәлдігі бойынша '''«Мұрағат килограмына»''' көбірек сәйкес келді.

Өлшемдер мен салмақтар бойынша I Бас конференцияның шешімімен [[килограмм]] прототипінің 42 нұсқасынан [[Ресей]]ге №12 және №26-лары берілді, № 12 [[эталон]] массаның мемлекеттік эталоны ретінде бекітілді (24-сурет), №26 үлгі екінші [[эталон]] ретінде пайдаланылды.

Массаның ұлттық эталоны (бұрынғы [[КСРО]]-ның ұлттың эталоны) [[Ресей]]дің [[Санкт-Петербург]] қаласында Ғылыми-зерттеу институтында сақталған. Ол [[кварц]]тық үстелде, екі шыны ыдыстың астында болат сейфте тұрады. Ондағы ауа [[температура]]сы '''20±30°С'''-де ұсталады, ал салыстырмалы ылғалдылық - 65%. Он жылда бір рет оны екі екінші эталонмен салыстырады. Халықаралық эталонмен салыстырған кезде массаның ұлттық эталоны '''1,0000000877''' [[кг]] мәнге ие болды. №12 үлгіден екінші ретті эталондарға [[масса]] бірлігінің өлшемін беру үшін қашықтықтан басқаруы бар №1 және №2 арнаулы таразылар қолданылады. Килограмды бейнелеу қателігі '''2 • 10−9''' болды.
Халықаралық салыстырулар кезінде аныңталған [[эталон]] массасының ауытқулары оның тұрақтылығының жеткілікті дәрежесін көрсетеді. '''7-кестеде''' екі салыстырулардың нәтижелері келтірілген.

==Тағы қараныз==
* [[Эталондар дамуының болашағы]]
* [[Өлшеу процесінің элементтері]]
* [[Өлшем құралдарының түрлері]]
* [[Физикалық шамалар өлшемдер объектісі ретінде]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Стандарттау]]
[[Санат:Метрология]]

[[Санат:Техника]]
[[Санат:Машинажасау]]
[[Санат:Физика]]

{{Stub}}

← Ескі түзетулер	18:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Эталондар, олардың классификациясы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Сәйкестендіру