Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:08:42Z

1 түзету

15:39, 2016 ж. қарашаның 11 кезіндегі Esetok деген

2016-11-11T15:39:53Z

Жаңа бет

{{Тілдер
|түсі = [[жасанды тілдер]]
|аты = Эсперанто[[Сурет:Flag of Esperanto.svg|сүрмесіз|ешқандай]]<small>Эсперанто туы</small>
|өз атауы = Esperanto, La Lingvo Internacia
|айтылуы =
|елдер =
|аймақтар =
|ресми тіл =
|реттейтін мекеме = Эсперанто академиясы
|сөйлеушілер саны = 2-ші тіл — шамамен 2 млн адам<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/language/epo|title=Esperanto|publisher=Ethnologue|lang=en}}</ref>
|рейтинг =
|күйі =
|жойылды =
|санаты =
|классификация =
|жазу = [[латын әліпбиі]] негізінде
|МЕСТ 7.75–97 = эсп 845
|ISO1 = eo
|ISO2 = epo
|ISO3 = epo
}}

'''Эсперанто тілі''' (''Esperanto'' немесе ''Lingvo Internacia'', {{Audio-nohelp|Eo-Esperanto.ogg|[espeˈranto]}}) — [[1887 жыл]]ы [[польша]]лық [[Еврейлер|еврей]]-окулист Людвик Лазарь Заменхоф ({{lang-pl|Ludwik Łazarz Zamenhof}}; 1859—1917) жасап шығарған халықаралық қатынасқа арналған [[Жасанды тілдер|жасанды тіл]]. Заменгофтың лақап аты — ''Эсперанто'' («Үміттенуші») — аз уақытта жаңа тілдің атауына айналды. ''Эсперантошы (esperantisto)'' деп эсперанто тілін меңгеріп, оны қолданып жүрген адамды атайды.

Эсперанто әлемдегі ең кең таралған<ref name="үсэ">{{кітап|авторы=Григорьев В. П.|тақырыбы=Үлкен совет энциклопедиясы|бөлімі=Эсперанто|бөлім сілтемесі=http://bse.sci-lib.com/article127189.html}}</ref>, әрі ең көп жетістікке жеткен жасанды тіл<ref name="брит">{{кітап|тақырыбы=[[Британника энциклопедиясы|Encyclopædia Britannica]]|бөлімі=Esperanto|бөлім сілтемесі=http://www.britannica.com/topic/Esperanto|баспасы=Encyclopædia Britannica Inc.|жыл=2015}}</ref>. 10 жыл бойы құрастырылған жасанды тіл бойынша алғаш жарыққа шыққан кітап «Бірінші кітап» ''(Unua libro)'' деп аталады. «Бірінші кітаптың» жарияланған күні эсперантоның «туған күні» саналады.1905 жылы Заменгофтың ''Fundamento de Esperanto'' («Эсперанто негізі») еңбегі жарияланып, тілдің негізгі ережелері бекітілді.

Эсперанто қарапайымдылығымен және ықшамдығымен ерекшеленеді. Тілдің бұл қасиеттері [[волапюк]] деп аталатын басқа жасанды тілге үлкен қауіп төндірді<ref>{{кітап|авторы=Булич С. К.|бөлімі =Всемирный или международный язык|бөлім сілтемесі=https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Всемирный_или_международный_язык|тақырыбы=Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона}}</ref>. Эсперантоның грамматикасы жеңіл болғанымен, бұл тілдің кей ерекшеліктері сынға ұшырады. Эсперантоның негізін өзгертуге мүмкіндік болмағандықтан, бұл тілді реформалау да мүмкін емес еді. Бұл жағдаймен келіспегендер эсперантоның негізінде жаңа жасанды тілдер құрастыра бастады. Бұндай тілдерді ''эсперантоидтар'' деп атайды. 1907 жылы эсперантоның негізінде [[идо]] тілінің пайда болуы эсперантошылардың арасына жік салды, олардың бір бөлігі идоға ауысып кетті. 1928 жылы тап осындай жағдайға идо тілінің өзі душар болды — ''новиал'' деп аталатын «жақсартылған идо» пайда болды.

1908 жылы негізі қаланған эсперантошылардың ең ірі халықаралық бірлестігі Жалпыға ортақ эсперанто ассоциациясының (Universala Esperanto-Asocio, UEA) әлемнің 83 елінде мүшелері бар, эсперанто ұлттық қауымдастықтарының саны 50 жетті, эсперанто тілін қолданатын 22 халықаралық кәсіби қауымдастық бар. Жыл сайын Дүниежүзілік эсперанто конгрессі өткізіледі<ref name="брит"/>.

Қазіргі таңда 100 астам эсперантоша мерзімді басылымдар бар, бұл тілде 30 мыңнан астам кітап жарияланды<ref name="брит"/>. Эсперантоға [[Таурат және Інжіл|Библия]], Вергилийдің «Энеидасы», [[Уильям Шекспир]]дің «Гамлеті», [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гёте]]нің «Фаусты», [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]]нің «Евгений Онегині», [[Владимир Владимирович Маяковский|Владимир Маяковскийдің]] «Во весь голос» поэмасы және т. б. көптеген әдеби шығармалар тәржімаланған<ref name="үсэ" />. Библияның аудармасын ''(La Sankta Biblio)'' Людвиг Заменгофтың өзі жасаған, 1970 жылы Копенгагенде [[Құран]]ның аудармасы шықты ''(La Nobla Korano)''. Эсперантоға [[баһаи]] дінінің, жапондық оомото ілімінің, вон-буддизмнің қасиетті кітаптары тәржімаланған. {{CURRENTYEAR}} жылдың {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}}ына сәйкес [[Эсперанто Уикипедиясы|эсперанто тіліндегі Уикипедияда]] {{NUMBEROF|ARTICLES|eo|N}} мақала бар. Бұл көрсеткіш бойынша ол Уикипедияның бірқатар бөлімдерінен, оның ішінде [[Қазақша Уикипедия]]дан ({{NUMBEROF|ARTICLES|kk|N}} мақала) асып түседі. Бір кездері [[волапюк]] тіліндегі Уикипедия бөлімі эсперантоша Уикипедияны басып озғанмен, қазіргі таңда эсперанто тіліндегі бөлім өзінің бәсекелесін екі есеге озып түсті (волапюкше Уикипедияда {{NUMBEROF|ARTICLES|vo|N}} мақала бар).

Эсперанто тіліне алғаш назар аударған қазақ қоғам қайраткерлерінің бірі — [[Міржақып Дулатұлы]]. Ол «[[Айқап]]» журналының 9 нөміріндегі (1913) «Эсперанто тілі» мақаласында жақында пайда болған жасанды тіл туралы баяндап, оны оқып-үйренуге үгіттеген: «Оқыған һәм оқып жүрген, білімге дарынды қазақ жастарының эсперанто тілі хақында үйренулеріне мәслихат беремін», — дейді ол<ref>{{мақала|авторы=Бердалы Оспан|тақырыбы=М. Дулатұлының Лондондағы қолжазбасы қайтарылуы тиіс…|сілтеме=http://www.qazaquni.kz/?p=15215|басылым=Қазақ үні|жыл=15 ақпан 2013}}</ref>.

''Ethnologue'' сайтының 1999 жылғы дерегі бойынша әлемде 2 млн жуық эсперанто тілін меңгерген адам бар екен, оның ішінде 200—2000 адамға эсперанто [[ана тілі]] болып табылады. Бұл деректер америкалық эсперантошы Сидни Кулберттің зерттеуіне негізделген, бірақ олардың қандай әдіспен анықталғаны белгісіз. [[Британника энциклопедиясы]]ның дерегі бойынша эсперантошылардың саны 100 мың адамнан асып түседі<ref name="брит"/>. Эсперантошылардың көбісі [[Еуропа одағы]]нда тұрады, эсперанто тіліне байланысты іс-шаралардың да көбісі Еуропада өткізіледі. Жалпыға ортақ эсперанто ассоциациясы (UEA) мүшелерінің көп бөлігі [[Бразилия]], [[Германия]], [[Франция]], [[Жапония]] және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] мемлекеттерінде өмір сүреді.

Эсперанто әліпбиі [[латын әліпбиі]]нің негізінде жасалған. 5 [[Дауыстылар|дауысты]], 2 жартылай дауысты және 21 [[Дауыссыз дыбыстар|дауыссыз дыбысты]] білдіретін 28 әріп бар. Көп әріптердің айтылуын арнайы дайындықсыз ақ білуге болады, ал басқаларының (C, Ĉ, G, Ĝ, H, Ĥ, J, Ĵ, L, Ŝ, Ŭ) оқылуын арнайы үйрену керек. Әріптердің оқылуы олардың сөздегі орнына еш байланысы жоқ. [[Екпін]] әрдайым соңғы буынның алдындағы буынға түседі.

Эсперанто әліпбиі:
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ĉ ĉ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ĝ ĝ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ĥ ĥ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |J j
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ĵ ĵ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŝ ŝ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŭ ŭ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |
|}

Эсперанто сөздігінің көп бөлігі [[роман тілдері|роман]] және [[Герман тілдері|герман]] түбірлерінен құралған, сонымен қатар [[Ежелгі грек тілі|грек]] және [[Латын тілі|латын]] тілдерінен енген интернационализмдер де баршылық. Біршама сөздер славян тілдерінен ([[орыс тілі|орыс]] және [[Поляк тілі|поляк]]) алынған. Кірме сөздер эсперантоның дыбысталуына ыңғайластырылып, олардың әу бастағы жазылуы сақталмайды. Жалпылай алғанда эсперанто басқа тілдерден жаңа түбірлерді қабылдауға құштарлық танытпайды. Жаңа түсініктер үшін бұрынғы сөздердің негізінде жаңа сөздер құрылады. Тілдің бұл ерекшелігі эсперантоны меңгеруге керекті түбір сөздер мен қосымшалардың санын азайтуға көмектеседі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Қосымша әдебиет ==
* {{мақала|авторы=[[Міржақып Дулатұлы]]|тақырыбы=Эсперанто тілі|басылым=[[Айқап]]|нөмірі=9|жыл=1913}}
* ''Гүлназ Тұрлыбаева'' [http://www.rusnauka.com/2_KAND_2014/Philologia/7_156294.doc.htm Эсперантоның пайда болуы және даму тарихы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kaz-esperanto.narod.ru/pragakz.htm Эсперанто халықаралық тілі үшін қозғалыстың манифесті (1996)] — Esperanto en Kazaĥlando.
* [http://kaz-esperanto.narod.ru/LerniloKz.htm Эсперантоның жалпы оқулығы] — Esperanto en Kazaĥlando.
[[Санат:Жасанды тілдер]]

← Ескі түзетулер	19:08, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Эсперанто - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

15:39, 2016 ж. қарашаның 11 кезіндегі Esetok деген