https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2026-09-07T19:45:14Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96&diff=50903&oldid=prev 2025-04-25T18:26:45Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96&diff=50902&oldid=prev 2014-05-03T06:56:22Z

<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиеттер → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>Тағамның құрамындағы күрделі ағзалық заттар ыдыраған кезде едәуір мөлшерде [[энергия]] бөлінеді. Ферменттердің қатысуымен күрделі ағзалық қосылыстардың ыдырауы кезінде [[энергия]] бөлінетін реакциялардың жиынтығы [[энергетикалық алмасу]] дейді. Энергетикалық алмасуды кейде ''диссимиляция'' ({{lang-la|dissimilis}} - бөліну) деп те атайды. Соңғы кезде ''катаболизм'' ({{lang-el|katabole}} - төменге карай құлдырау) сөзі жиірек қолданылады.<br /> <br /> Энергетикалық алмасу кезінде бөлінген энергияның 30%-ы қоршаған ортаға жылу күйінде таралады. 60-70%-ы жасушадағы [[митохондрия]]ларда қор ретінде жиналады.<br /> Ағзаның жұмсаған энергиясының мөлшері белгілі бір уақыт аралығында бөлінген жылудың мөлшерімен есептеледі. Жұмсалған [[энергия]] [[джоуль]]мен, калориямен өлшенеді. 1 ккал 4,19 кДж-ға тең. 1 [[калория]] дегеніміз — 1 грамм суды 1°С көтеруге қажетті жылу мөлшері. Энергияны өлшеу бірлігі - джоуль (Дж).<br /> <br /> [[Энергетикалық алмасу]] кезіндегі ағзалық қосылыстардың ыдырауы тамақтың қорытылуы және [[тынысалу]] арқылы жүзеге асады. Тамақтың қорытылуы кезінде күрделі [[ағзалық қосылыстар]] қарапайым қосылыстарға дейін ыдырайды. [[Тынысалу]] кезінде қарапайым қосылыстар оттегінің қатысуымен тотығып, одан химиялық энергия бөлінеді. Бөлінген [[энергия]] дене температурасының тұрақтылығын сақтауға, бұлшыкеттердің жиырылуына, ішкі мүшелердің жұмысына жұмсалады. [[Энергетикалық алмасу]] кезінде ағзадағы барлық қимыл-әрекет, ой еңбегі және т.б. жұмыстар жүзеге асады. Сондықтан да ағза өзінің тіршілігін жалғастыру үшін оқтын-оқтын тамақтанып тұруы қажет.<br /> <br /> Ересек адамдар орташа есеппен тәулігіне 7117 кДж [[энергия]] жұмсайды. Олай болса, ағзаға тәулігіне 7117 кДж [[энергия]] бөлінетін құрамында ағзалық заттары бар тағам пайдаланылғаны дұрыс. Адамның [[энергия]] жұмсауы орындайтын жұмысына, көңіл күйіне, мамандығына және т.б. жағдайларға байланысты. 14-17 жас аралығындағы жасөспірімдер үшін 1 кг дене салмағына тәулігіне орташа 210- 270 кДж [[энергия]] жұмсалады.<br /> ==Энергетикалық алмасудың кезеңдері==<br /> Энергетикалық алмасу үш кезеңнен тұрады. Бірінші - ''дайындық'', екінші - ''оттексіз'', үшінші - ''оттекті кезең''.<br /> <br /> '''Энергетикалыц алмасудың дайындық кезеңі''' адамның асқорыту мүшелеріндегі жасушалардың [[цитоплазма]]сында (лизосомаларда) жүреді. Бұл кезеңде күрделі ағзалық қосылыстар асқорыту ферменттерінің әсерінен қарапайым қосылыстарға ыдырайды. Бұл кезеңде аз мөлшерде бөлінген энергия қоршаған ортаға жылу күйінде таралады.<br /> <br /> '''Энергетикалық алмасудың оттексіз (анаэробты) кезеңі''' жасушалардың [[цитоплазма]]сында жүреді. Дайындық кезеңде түзілген карамайым ағзалық қосылыстардың одан әрі ыдырауына оттегі қатыспайды. Энергетикалық алмасудың бұл сатысын кейде ашу кезеңі деп те атайды.<br /> <br /> '''Энергетикалық алмасудың оттекті кезеңі''' ({{lang-el|аеr}}- «ауа») жасушалардағы митохондрияларда жүреді. Ферменттер мен оттектің қатысуымен өте күрделі [[химиялық реакциялар]] тізбегі жүреді де, энергия едәуір көп мөлшерде бөлінеді. Мысалы, энергетикалық алмасудың оттексіз кезеңінде [[қант]] молекулалары ыдыраған кезде 27 ккал, оттекті кезеңінде 674 ккал [[энергия]] бөлінеді. Сондықтан [[ағза]] үшін энергетикалық алмасудың оттекті кезеңі өте тиімді.<br /> <br /> 1 г [[көмірсу]]лар және [[нәруыз]]дар ыдыраған кезде 17,2 кДж энергия бөлінеді. Ал 1 г [[май]] ыдыраған кезде 39,1 кДж [[энергия]] бөлінеді.<br /> Адам қаншалықты көп [[энергия]] жұмсаса, оның ағзасында соншалықты [[ағзалық заттар]] көп ыдырайды. Сондықтан адам көп жұмыс атқарса, тынысалуы да жиілейді, көп тамақ ішеді. Адам жұмсаған энергиясының орнын осылай толықтырады.&lt;ref&gt;Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Биология]]<br /> <br /> <br /> {{Biosci-stub}}</div>

ArystanbekBot