Moderator: 1 түзету

2026-07-12T19:06:44Z

1 түзету

17:38, 2026 ж. қаңтардың 14 кезіндегі Дауткулова Ақмарал деген

2026-01-14T17:38:16Z

Жаңа бет

{{Өзен
|атауы = Ырғыз өзені
|шынайы атауы =
|сурет =
|сурет ені =
|сурет атауы =
|карта =
|карта ені =
|карта атауы =
|ұзындығы = 593
|су алабының ауданы = 31 600
|су алабы =
|өзендердің су алабы =
|су шығыны =
|өлшеу орны =
|бастауы = [[Мұғалжар тауы]]
|бастауының орны =
|бастауының биіктігі =
|s_lat_dir =N |s_lat_deg =50 |s_lat_min =35 |s_lat_sec =
|s_lon_dir =E |s_lon_deg =59 |s_lon_min =55 |s_lon_sec =
|сағасы = [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] өзені
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі =
|m_lat_dir = N |m_lat_deg =48 |m_lat_min = 15|m_lat_sec =
|m_lon_dir = E |m_lon_deg =62 |m_lon_min =01 |m_lon_sec =
|еңістігі =
|ел = {{KAZ}}
|аймақ = [[Ақтөбе облысы]], [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би]], [[Ырғыз ауданы|Ырғыз]] аудандары
|commons =
}}
'''Ырғыз''' – [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] алабындағы [[өзен]].

== Географиялық орны ==
[[Ақтөбе облысы]]ның [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би]], [[Ырғыз ауданы|Ырғыз]] аудандары жеріндегі өзен. Ұзындығы 593 км, су жиналатын алабы 31600 км<sup>2</sup>.
Ақтөбе облысының шығысында орналасқан ол Қостанай, Қарағанды облысымен шекаралас.<ref>Ақтөбе: Энциклопедия - Ақтөбе.<Отандастар - Полиграфия>ЖШС, 2001. - 748 БЕТ</ref>

== Этимологиясы ==
Ырғыз көне гидронимі туралы Ә.Нұрмағамбетов қаз. ырғ "ескі" + көне түркі. үгүз "өзен" сөздерінен біріккен дейді. Т.Жанұзақ ырғыз "ойпаң, ой жерде ағып жатқан өзен мағынасында тұрғанын атап көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Телғожа Жанұзақ|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақ ономастикасы. Атаулар сыры 3 |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Дайк-Пресс"|жыл=2007|томы= |беттері=|барлық беті=524|сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref>
Атаудың екінші сыңары ғыз көне түркі үгүз "өзен" мәнді сөзінің қысқарған нұсқасы екені ойға қонымды. Өйткені башқұрт. ''"Ярғазы, Ырғазы, Карғазы"'' атты өзендер бар.<ref>{{кітап|авторы=Бердібек Бияров |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Жер-су аттарының сөзжасамдық үлгілері |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Мемлекеттік тілді дамыту институты"|жыл=2012|томы= |беттері=|барлық беті=460|сериясы= |isbn=978-601-7206-35-2|тиражы=1000 }}</ref>

== Бастауы ==
[[Мұғалжар тауы]]ның шығыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Торғай өзеніне қосылып, Шалқартеңіз көліне құяды.

== Гидрологиясы ==
136 кішігірім саласы бар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

Басты салалары: [[Бақсайыс]], Үймола, [[Қарабұтақ (өзен, Ырғыз алабы)|Қарабұтақ]], [[Шетырғыз]]. Аңғары жоғарғы ағысында 0,4 - 0,6 км-ден сағасына қарай 1,5 - 1 км-ге кеңейіп, Торғай өзенінің анғарымен тұтасып кетеді. Жайылымы 200 м-ден 2 км-ге дейін өзгереді, сағасына жақын айкын байқалмайды. Арнасы жоғарғы ағысында 20 - 50 м-ден, ортаңғы ағысында 120-160 м-ге дейін жетеді. Ағынының 90%-ы көктемгі су тасу кезінде қалыптасады, жазда төменгі ағысында қарасуларға бөлініп қалады. Суының минералдылығы тасу кезінде 50-100 мг/л-ден сабалық кезеңде 2000 - 3000 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Шеңбертал ауылы тұсында 6,70 м<sup>3</sup>/с. Өзен бойынан жалпы сыйымдылығы1,32 млн. м3 болатын 4 тоған салынған.<ref>Атамекен Географиялық энциклопедия. Алматы 2011 ISBN 9965-893-70-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Торғай су алабы]]
[[Санат:Әйтеке би ауданы өзендері]]
[[Санат:Ырғыз ауданы өзендері]]

← Ескі түзетулер	19:06, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Ырғыз - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

17:38, 2026 ж. қаңтардың 14 кезіндегі Дауткулова Ақмарал деген