https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A8%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD 2026-09-06T05:15:45Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A8%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD&diff=114960&oldid=prev 2026-06-26T06:26:07Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A8%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD&diff=114959&oldid=prev 2022-03-30T08:37:44Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">Таралуы</span></span></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Taxobox<br /> | name = Шұбар күзен<br /> | status = VU<br /> | status_system = IUCN3.1<br /> | image_width = 300px<br /> | image = Marbled_polecat.jpg<br /> | image_caption = <br /> | regnum = [[Жануарлар]]<br /> | phylum = [[Хордалылар]]<br /> | classis = [[Сүтқоректілер]]<br /> | ordo = [[Жыртқыштар]]<br /> | familia = [[Сусарлар тұқымдасы]]<br /> | subfamilia = [[Сусарлар тұқымдасы]]<br /> | genus = '''''Vormela'''''<br /> | species = '''''V. peregusna'''''<br /> | binomial = ''Vormela peregusna''<br /> | binomial_authority = ([[Иоганн Антон Гюльденштедт]], 1770)<br /> | range_map = Marbled Polecat area.png<br /> | range_map_caption = Ареал<br /> }}<br /> '''Шұбар күзен''' ({{lang-la|Vormela peregusna}}) – [[сусарлар тұқымдасы|сусарлар]] тұқымдасына жататын [[Жыртқыштар|жыртқыш]] сүтқоректі аң. <br /> <br /> <br /> Дене тұрқы — 27—35 см, құйрығы 11—20 см. Түсі шұбар, қара сары дақты. Басы, төсі, бауыры, жауырыны, аяқтары қара қоңыр. Тұмсығы қысқа, құлағы үлкен дөңгелектеу. [[Қазақстан]]ның оңтүстігінде таралған. [[Дала]], [[шөл]], [[шөлейт]] аймақтарды мекендейді. Әр түрлі індет тарататын кемірушілермен, құстармен, олардың жұмыртқасымен қоректенеді. Тамыз—қыркүйекте ұйығып, 5 ай көтеріп, ақпан—наурызда 3—8 күшік туады. Кейінгі кезде тың жерлерді жыртып және кеміргіштермен күресу үшін улы [[химикат]]тарды көп қолданғандықтан Шұбар күзен азайып кетегі, сол себепті қорғауға алынып, [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енгізілген (1996).&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Шұбар күзеннің биологиясы аз зерттелген. Кемірушілермен қоректеніп, пайда келтіреді. Саршұнак, сұр тышқан, құм тышқан молырақ кездесетін шөл және шөлейт өңірлерде тараған. Облыс жерінде Қаркаралы , [[Нұра]] (Шошқакөл алабы) ауданында кездеседі.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Статусы==<br /> III-ші санат. Ареалы мен саны азая түсуде. [[Қырғызстан]], [[Тәжікстан]], [[Ресей]] Қызыл кітаптарына енгізілген.<br /> <br /> ==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы== <br /> Дүниежүзілік және Қазақстан фауналарындағы туыстың жалғыз өкілі.<br /> <br /> ==Таралуы==<br /> Түрдің таралуы [[Оңтүстік Еуропа|Оңтүстік]]-[[Батыс Еуропа]], жарым-жартылап Алдыңғы, Орта және [[Орталық Азия]] қалетиды, Қазақстанда шұбар күзен, негізінен оның Оңтүстік жартысын – Маңғышлақ, [[Үстірт]], [[Арал]]бойы, [[Қызылқұм]], [[Арысқұм]], [[Мойынқұм]], [[Тауқұм (құм, Жамбыл ауданы)|Тауқұм]], [[Бетпақдала]]ның оңтүстігі, [[Оңтүстік Балқаш артезиан алабы|Оңтүстік Балқаш]] бойы, [[Іле]] және Сүреті ойпаттары, [[Іле]] мен Жоңғар Алатауларының етектері, [[Алтай]], [[Алакөл]] мен [[Зайсан]] ойпаттары. [[Еділ-Жайық]] өзендері аралығында, Орталық Қазақстанда және Алтай балаларында жойылып кетті.<br /> <br /> ==Мекендейтін жерлері==<br /> Сарышұнақтары, құмтышқандары және басқа да кеміргіштері көп шөлейтті және шөлді участкелер. Бұталар өскен, құмдарды мекендеуді ұнатады. Өзендер бойында тоғайлардың шет жағында, бұталы далада мекендейді. Тауда далалық белдеуде теңіз деңгейінен 3000 м-ге дейін көтеріледі.<br /> <br /> ==Саны==<br /> 1959 жылы [[Сарыесік]] атырау шөлінде 0.8-1.2 км² көлемді участкілерде бірден шұбар күзен саналды, яғни оның саны айтарлықтай жоғары болды. XX ғ. 70-шы жылдарында Мойынқұм мен Оңтүстік Балтық жағалауында 10 шақырым қашықтықта оның 1-3 іздері байқалды. Қызылқұм шөлінде бірқатар жерде шұбар күзен едәуір. Оның таралуының басқа қоныстарында ол сирек кездеседі.<br /> <br /> ==Негізгі шектеуші факторлар== <br /> Шұбар күзенінің санының азаюы жерді жыртумен, кеміргіштерге қарсы, әсіресе, үлкен құмтышқанымен, күресу үшін химиялық препараттарды қолдану мен байлатысты.<br /> <br /> ==Биологиялық ерекшеліктері==<br /> Шұбар күзен бір жерде тұрақты өмір сүреді. Көбіне жатақ ретінде құмтышқаны мен сарышұнақтар інін пайдаланады. Кеміргіштермен, әсіресе, құмтышқандары және сарышұнақтармен, қоректенеді. Көбіне түнде, кейде таңертеңгілік жемін іздейді. Күйлеуі – тамыз-қыркүйек айларында. Буаз болуы үзіліс кезеңмен өтеді. Ақпан-наурыз айларынында 3 жас күзен дүниеге келеді.<br /> <br /> ==Қолда өсіру== <br /> Мәлімет жоқ.<br /> <br /> ==Қабылданған қорғау шаралары==<br /> [[Үстірт қорығы|Үстірт]], [[Алматы қорығы|Алматы]] және [[Алакөл қорығы|Алакөл]] қорықтарында және бірқатар ұлттық парктер мен қорықшаларда қорғалады.<br /> <br /> ==Қорғауды керек ететін шаралар== <br /> Мекендерін сақтау, ерекше қорғалатын территориялар ұйымдастыру.<br /> <br /> ==Зерттеу үшін ұсыныстар==<br /> Түрдің аз зерттелгенін ескере отырып, оның экологиясын табиғат жағдайында және қолда өсіру кезінде зерттеу керек.&lt;ref&gt;1. Гептнер и др., 1967; 2.Бекенов, 1982; 3. Слудский, 1953; 4. Ротшильд и др., 1967; 5. Бурделов, Бондарь, 1986.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;gallery&gt;<br /> Stamp of Kazakhstan 031.jpg<br /> Stamp of Kazakhstan 156.jpg<br /> Stamp of Kazakhstan 154.jpg<br /> Stamp of Kazakhstan 155.jpg<br /> Stamp of Kazakhstan 153.jpg<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> {{commons|Category:Vormela peregusna}}<br /> == Дереккөздер ==<br /> {{дереккөздер}}<br /> <br /> [[Санат:Сусарлар тұқымдасы]]<br /> [[Санат:Күзендер]]<br /> [[Санат:Еуропа сүтқоректілері]]<br /> [[Санат:Азия сүтқоректілері]]<br /> [[Санат:1770 жылы зерттелген жануарлар]]<br /> [[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер]]</div>

Салиха