https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A8%D0%B8_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%83 2026-04-18T13:12:43Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A8%D0%B8_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%83&diff=29665&oldid=prev 2025-04-25T18:08:32Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:08, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A8%D0%B8_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%83&diff=29664&oldid=prev 2015-11-03T09:34:25Z

<p><a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/Cat-a-lot&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Уикипедия:Гаджеттер/Cat-a-lot (мұндай бет жоқ)">Cat-a-lot</a>: Тасымалдануда... <a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%AE%D0%B9-%D1%82%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%8B&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Санат:Үй-тұрмысы (мұндай бет жоқ)">Санат:Үй-тұрмысы</a> → <a href="/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%AE%D0%B9_%D1%82%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%8B" title="Санат:Үй тұрмысы">Санат:Үй тұрмысы</a></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Ши тоқу''' (орау)— бұрын және қазіргі кезде<br /> қазақ халқы мен [[Орта Азия]] халықтары<br /> арасында кеңінен тараған өнер. Күнделікті<br /> тұрмыс пен шаруашылық қажеті үшін тоқылған ши қазірге дейін кеңінен пайдаланып<br /> келеді. Оны киіз үйдің құрамдас бір бөлігі<br /> ретінде кереге сыртына тұтуға, сондай-ақ<br /> үй ішіндегі ыдыс-аяқ, ошақ басын қоршай<br /> қоюға, [[киіз үй]]дің есігіне ұстауға, әр түрлі үй<br /> шаруашылық мүддесіне (мәселен, киіз басу<br /> жұмыстарына, жаюлы киіз-сырмақтың<br /> асты ылғал тартып, бүлінбеуі үшін солардың<br /> астына төсеуге, сонымен бірге [[құрт]] жаю,<br /> тары сүзу т. б.) кеңінен пайдаланылады.<br /> <br /> [[Қазақ халқы]]ның қолөнері саласында ши<br /> тоқу, оған боялған түрлі-түсті жүн орап,<br /> [[өрнек]]теп безендіру ісі ғасырлар бойы қалыптасып келе жатқан ұлттық өнері болып<br /> табылады. '''Ши сырт''' көрінісіне қарай: ''ақ ши,<br /> ораулы ши, шым ши'' болып үш топқа бөлінеді. Олардың әрқайсысы өз орнымен әр<br /> түрлі мақсатқа пайдаланылады. Атап айтқанда, қабығынан тазартылған аң ши ді көбінесе<br /> [[құрт]], [[ірімшік]] т. б. жаю үшін қолданылатын<br /> болса, ұзына бойы әр түсті жүнмен немесе<br /> жібекпен оралған шым ши киіз үйдің сәнді<br /> жиһаздарының бірі болып табылады. Ал өн<br /> бойы тұтас емес әр жерінен аралатып оралған шиді орама ши немесе ораулыши деп ат айды. Бұл да ши сияқты сәндік<br /> жиһаздарының бірі.<br /> <br /> [[Қазақтың ұлттық қолөнері]]нің ерекше бір түрі — шым ши тоқу. Шым ши тоқуда, негізінен, [[ою]]дың [[композиция]]лық құрылыстың<br /> маңызы ерекше. Бұл саладағы қазақ шеберлерінің қолданыл жүрген қазіргі барлық [[ою]]<br /> түрлері [[композиция]]лық жағынан: жекелеген және тұтас ою, бір беткей ұзындық [[ою]],<br /> екі жақты ұзындық ою болып бөлінеді. Шым<br /> ши тоқу өнерінде кездесетін қазақ оюларының ішіндегі жоғарыдағы аталған жекелеген<br /> және тұтас [[ою]] формасын «шаршы ою» деп<br /> те атайды. Шым ши тоқуда геометриялық<br /> [[ою]] элементтері [[ромб]]ы, [[төрт бұрыш]], шаршыдағы жұлдыз, [[үш бұрыш]], көп бұрышты немесе<br /> сүйірлі бұрыштанып келген крест тәрізді<br /> болып келеді.<br /> Өрнектеп ши тоқу өнерін де қазақ шеберлері<br /> қолданған. Олардың ши бетіне салған түрлері «жүзіктеу» деп аталады. Алты шаршылан кейін, оның екі жағынан шыбық ши,<br /> одан кейін алақан ши жалғасады. Алақан<br /> шиге түр салынбайды. Көшіп-қойғанда түр<br /> салынған жағы түтіліп, тез тозып қалмау<br /> үшін алақан ши шым шидің екі жағынан<br /> салынады. Кереге сыртынан бір босағадан<br /> екінші босағаға дейін иінді айналдыра тұтулы — ши ұстау деп атайды.<br /> Ши тарту, оны артып орау, жүн орап тоқу —<br /> ауыл [[азамат]]тарының бәріне ортақ жұмыстар.<br /> Жалпы ши тоқу өнерімен кең түрде әйелдер айналысқан, осы өнерді білетін шеберлер<br /> шидең өздеріне керекті күнделікті тұрмысқа<br /> пайдаланатын заттарды тоқып алған. Ал<br /> шиді тарту, оны көлікке тиеп, түсіру ауыр<br /> жұмыстарын ер [[азамат]]тар атқарған.<br /> Тоқылатын шилі мал баспаған жерден ши<br /> өсіп жетілген кезінде тартып (суырып) алады.<br /> Шиді таңертең немесе жаңбырдан кейін<br /> тартады, мұндай кезде шидің түбі жібіпх<br /> суырылғыш болады. Тартып әкелген шидің<br /> бәрі түгелдей тоқуға жарамайды, сондықтан<br /> олардың жарамдысын іріктеп алады, қабығын аршиды, содан кейін көлеңке жерге қойып келтіреді. '''Ши ораудың''' екі түрі бар.<br /> <br /> Біріншісі — тоқулы тұрған даяр шидің өрнегіне сала отырып орау, екіншісі — жаңа [[өрнек]]<br /> сүретінін үлгісімен тоқу. Шиді бірінші түрмен тоқу үшін оларды бір-бірлеп тоқылған<br /> даяр шидің өрнегінің үстіне салып, дәл<br /> келтіріп, әр түсті оралған шидің буындарын,<br /> санап отырып орайды. Осылай орайған шилерді араласып кетпеу үшін өрнегіне сәйкес<br /> келтіріп, өз алдына бөлектел шуда жіппен<br /> тізіп отыру керек.<br /> <br /> Шиді жаңа өрнек суретімен тоқудың айтарлықтай өзгешелігі болады; алдымен шиді<br /> орайтын үлгі жасалуы тиіс. Орайтын жіптердің түсі осы үлгідегі өрнектер суретте<br /> сәйкес болуы керек. Шидің бір шеті жұқа.<br /> екінші жағы қалың болып кетпеуі үшін,<br /> орайтын шидің түп жағымен шашақ жағын<br /> үнемі кезектестіріл, алмастырыл салып отыру<br /> керек. Ши тоқитын жіпті екі қабаттал ширатыл, бірнеше домалақ етіп дайындайды,<br /> бұл домалақтарды салмақты ету үшін темірге немесе тасқа орайды. '''Ши тоқу''' үшін<br /> атасы бар екі ағашты белгілі қашықтықта<br /> тік қадап, екі ашаға көлденең ағаш қойып,<br /> арнайы жасалған қарапайым станок пайдаланылады. Станоктарды [[киіз үй]] ішіне немесе<br /> жабық бастырма астына орнатады. Атаның<br /> үстіне қойылған, арқалықтың биіктігі 120—130 ем, түрегеліп тұрып тоқуға ыңғайлы<br /> болғаны абзал.<br /> <br /> [[Станок]] ([[сырық]]) дайын болған соң, тас салмаға оралған жіптерді арасын 10—15 ем<br /> етіп жалпы саны ши талының ұзындығына<br /> байланысты арқалыққа көлденең асады. Содан соң бірінші шиді жіп үстіне салып салмалы әрлі-берлі айқастыру арқылы шалып<br /> бастырады. Осылай көлденең сырықтың үстіне салынған [[ши]] бастан-аяқ тоқылғаннан<br /> кейін екіншісі салынады, осы тәртіп [[ши]]<br /> тоқылып біткенше қайталаныл отырады.<br /> <br /> Тоңылатын шидің екі шеті берік болу<br /> үшін шидің бастал атын жағы мен аяқталатын жақ шетіне үш-төрт шиді қабаттан,<br /> әуелі өз алдына бір рет, ширатылған жүн<br /> жіппен айқастыра [[үшбұрыш]]тардың тізбегі<br /> сияқты етіп байланыстырады. Бұл жерді<br /> шидің «алақаны» деп атайды. Шиді баулау<br /> үшін қарақұсқа бекітілетін бауды «шибау»<br /> дейді. Тоқылып болған шидің бас аяғын<br /> тегістеп қырқады, кейбір [[шебер]]лер осы қырқылған шидің екі жақ шетін әдемі матамен<br /> көмкеріп тігеді.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Үй тұрмысы]]<br /> [[Санат:Тұрмыс]]<br /> [[Санат:Киіз үй]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Нұрлан Рахымжанов