Moderator: 1 түзету

2026-06-25T14:03:36Z

1 түзету

Kasymov: «Маңғыстау ауданы географиясы» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)

2026-01-31T13:40:54Z

«Маңғыстау ауданы географиясы» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)

Жаңа бет

{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Шетпе
|сурет =Шетпе. Әкімдік 20210407 104152.jpg
|әкімшілік күйі = аудан орталығы
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir =N |lat_deg =44 |lat_min =08 |lat_sec =25
|lon_dir =E |lon_deg =52 |lon_min =08 |lon_sec =45
|CoordAddon =
|CoordScale = 300
|ел картасы =
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Маңғыстау облысы
|кестедегі облыс = Маңғыстау облысы{{!}}Маңғыстау
|ауданы = Маңғыстау ауданы
|кестедегі аудан = Маңғыстау ауданы{{!}}Маңғыстау
|мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені = Шетпе ауылдық округі{{!}}Шетпе
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты = 1929
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 2000
|жер аумағы =
|климаты = Континентті
|тұрғыны = 17 044<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref>
|санақ жылы = 2023
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі = 130400
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты = Мангистауская область
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Шетпе''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы ауыл, аудан және [[Шетпе ауылдық округі]] орталығы, темір жол бекеті.

== Географиялық орны ==
Облыс орталығы [[Ақтау]] қаласынан солтүстік шығысқа қарай 96 км жерде, [[Маңғыстау түбегі]]ндегі [[Батыс Қаратау жотасы|Батыс Қаратау]] мен [[Шығыс Қаратау]] жоталары арасында орналасқан.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
''Шетпе'' атауы парсының чәшмә//чешме – «қайнар көз, бұлақ» деген сөзінен пайда болған.<ref>{{кітап|авторы= Оңдасынов Н. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Парсыша- қазақша түсіндірме сөздік.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=1974|томы= |беттері= |барлық беті=384|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Жергілікті баспасөз беттерінде «Чешме» сөзі түрікмендікі немесе көнетүркі сөзі делінеді: «Шетпені ең соңғы мекендеген түрікмендер еді. Әсіресе түрікменнің сегіз арыс Сейілхан дейтін руының тарамдары мекендеген. Ол кезде түрікмендер Шетпені «Чешме» деп атайды екен. Бұл түрікменнің ''«бұлақ көзі»'' деген сөзі деген мәліметтер кездеседі. Шынымен де Шетпе маңы сыңсыған бұлақ. Шетпе деп бұлақ та аталады. Шетпе атауы жөнінде түрлі этимологиялар қалыптасқан. Мәселен, Е.Қойшыбаев «Из ''шет'' и аффикс ''–пе'' «густая» (о рябине)<ref>{{кітап|авторы=Е.Койчубаев |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Краткий толковый словарь топонимов Казахстана|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Наука"|жыл=1974|томы= |беттері=131-132|барлық беті=274|сериясы= |isbn=|тиражы= 6700}}</ref>, А.Костенко мен Е.Өмірбаев «Ожувут степи» кітабында Шетпе атауы түрікменнің осы аттас тайпасының аты дейді: «... с XIII века здесь поселились уцелевшие после монгольского нашествия туркмены рода шетпе.<ref>{{кітап|авторы= Костенко А., Умирбаев Е. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Оживут степи...Тарас Шевченко за Каспием. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Өнер |жыл=1984|томы= |беттері= |барлық беті=232|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> С.Қондыбай «Шетпе сөзіне дыбыстық өзгеру жағынан ең жақын келетін сөз – «жетімек» атауы. Яғни «жетімек» - «джетмек» - «четпек» – «шетпе (к)» өзгеруі сөздің заңдылығына толық сәйкес келеді» деп көрсетеді. Дегенмен шежірелік немесе тарихи кітаптардан шетпе аталатын этноним кездеспегенін ескерсек, Шетпе топонимі парсының чешме – «қайнар көз, бұлақ» деген сөзінен пайда болды деп нақты айта аламыз.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Халқы ==
{| class="wikitable"
|-
! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 1999 !! 2009 !! 2021<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref>
|-
| 4974 || {{өсім}}8162 || {{өсім}}10581 || {{құлдырау}}10237 || {{өсім}}12223|| {{өсім}}16762
|}

== Тарихы ==
Іргесі [[1929 жыл|1929]]-[[1930 жыл|30]] жылдары "Ұшқын" серіктестігінің орталығы есебінен қаланған. [[1933 жыл|1933]] жылы оның негізінде құрылған Жаңажол ұжымшарының, [[1965 жыл|1965]] жылы Маңғыстау ауданының орталығына айналды.
Шетпе аудан орталығы мәртебесін 1966 жылы түбекті елдің қалған бөлігімен байланыстыратын теміржол құрылысына байланысты алды, Шетпе стансасы облыс орталығынан гөрі басқа аймақтарға жақын. Станса мен оның айналасындағы құрылыстар, аудан орталығы жалпы халық арасында "Жаңа Шетпе" деп аталады. Аудан орталығы бұрынғы кепкен Жапырақты көлінің орнында тұрғызылған, одан ол кезде тек батпақ қана қалған. Қазір батпақ құрғап қалды.<ref>ШЕТПЕ: ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНАЯ СТАНЦИЯ vs. ТРАДИЦИОННАЯ САКРАЛЬНОСТЬ http://otuken.kz/shetpe/</ref>

[[1967 жыл|1967]] жылы ауыл, [[2000 жыл|2000]] жылы қайтадан кент болған. Шетпе арқылы Маңғыстау - [[Ақтөбе]] темір жолы және Ақтау - [[Ақтөбе]] автомобиль жолы өтеді.

== Шаруашылығы ==
Шетпеде құрылыс материалдары зауыты, ұлутас пен қиыршықтс кеніштері ("Мырзабек Алтын Тас групп" АҚ, "Роландтехник” компаниясының уату-сұрыптау зауыты, "Қызылтұран" ЖШС), су барлау экспедедициясы, жылжымаалы механикалық колонна, тұрмыс қажетін өтейтін мекемелер, шаруа қожалықтары, 130 шағын орта кәсіпкерлер, 28 мемлекеттік, 4 қазыналық, 4 өндірістік-көліктік мекемелер, темір жол және автомобиль бекеттері, байланыс бөлімшесі бар. <ref>Маңғыстау энциклопедиясы. Бас редактор Б.Ғ.Аяған. — Алматы: “Қазақ энциклопедиясы”, 2008. 609-бет. ISBN 9965-893-13-6</ref>

"КаспийЦемент" - бұл жаңа цемент зауыты. Алғашқы жұмыс 2013 жылдың қараша айында іске қосылды. Ал 2014 жылдың жазында зауытта цемент өндірісі ресми түрде басталды.<ref>Путешествуя по Мангистау: село Шетпе https://tumba.kz/vse-o-mangistau/57-vse-o-mangistau/19901-puteshest_po_mang_sel.html</ref>

== Мәдени-әлеуметтік мекемелер ==
*2 орта мектеп,
*өнер мектебі,<ref>Шетпе өнер мектебі https://onermektep-shetpe.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823133942/https://onermektep-shetpe.kz/ |date=2022-08-23 }}</ref>
*спорт мектебі,
*гимназия,<ref>Шетпе гимназиясы https://2gis.kz/aktau/firm/70000001036517246</ref>
*лицей,
*2 бала бақша,
*аудандық мәдениет үйі,
*2 кітапхана,
*аурухана мен дәріхана,
*жұқпалы аурулар ауруханасы,
*Маңғыстау техникалық колледжі<ref>МАҢҒЫСТАУ ТЕХНИКАЛЫҚ КОЛЛЕДЖІ https://www.mtkshetpe.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823095657/https://www.mtkshetpe.kz/ |date=2022-08-23 }}</ref>

== Діни ұйымдар қызметі ==
*'''Шетпе мешіті''' — Маңғыстау ауданының орталығында 1997 жылы бой көтерген. Ауласы қоршалған. Түнгі мезгілде жарық беретін шамдар орнатылған. Іргетасы биік, қабырғалары мен күмбездері, мешітке бастар жолдар теңіз тасынан қаланған. Кіреберіс маңдайшасына «Алла» және «Мұхаммед» деп араб әріптерімен жазылып, ою-өрнектермен көріктендірілген. Төрт бұрышында кіші күмбездері бар, ол ортадағы үлкен күмбезге айшық қондырылған. Аспалы шам ілінген.

Ғимараттың ішкі қабырғалары түгелдей оюлармен өрнектелген. 700 адам сиятын ерлерге арналған намаз бөлмесі, 200 адамға арналған әйелдер бөлмесі, имам бөлмесі бар. Діни сауат ашу курсы үшін де бөлме қарастырылған. Едендеріне кілем төселген. Мешіттің артқы жағында газбен жылытатын қазандық қойылған бөлме бар.<ref>«Шетпе» мешіті https://www.muftyat.kz/ru/mosque/2927/</ref>

== Галерея ==
<gallery>
Шетпе. кольцевая дорога.jpg|Айналма жол
Шетпе. Администрация20210406 165404.jpg|Әкімшілік кеңселер
Шетпе. Райбольница.jpg|Аудандық аурухана
Шетпе. Өнер мектебі 20210406 165305.jpg |Өнер мектебі
Шетпе. Музей. 20210407 104008.jpg |Мұражай
Шетпе. Мотель Сәтті 20210407 090413.jpg|Мотель
Шетпе. Мәдениет үйі 20210407 104307.jpg |Мәдениет үйі
Шетпе. Мешіт 20210407 105931.jpg|Мешіт
Шетпе. Казпочта 20210406 165435 (2).jpg|Казпошта
Шетпе. Алллея 20210407 103935.jpg|Аллея
Шетпе. 20210407 103206.jpg|Шетпе
Шетпе 20210406 165438.jpg |Шетпе
Шетпе 2.jpg |Шетпе
Шетпе 1.jpg |Шетпе
</gallery>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Маңғыстау ауданы елді мекендері}}
[[Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]
[[Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері]]

← Ескі түзетулер	14:03, 2026 ж. маусымның 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Шетпе - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Kasymov: «Маңғыстау ауданы географиясы» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)