Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:36:07Z

1 түзету

Sibom: 95.59.98.1 (талқылауы) істеген нөмір 2417555 нұсқасын жоққа шығарды

2016-03-15T05:02:30Z

95.59.98.1 (талқылауы) істеген нөмір 2417555 нұсқасын жоққа шығарды

Жаңа бет

===Қазақтардың атамекенге оралу кезеңдері===
Кезінде [[1931]]—[[1933]] жылдардағы [[ашаршылық]]тан [[Адай округі]]нен көшіп кеткен 5 мыңдай [[Красноводск]] қазақтары қайтып орала бастады.

[[1960]]—[[1965]] жылдары жұмыс іздеген екі мыңға жуық [[Астрахан]] қазақтары [[Атырау облысы]]на қоныс аударып келді. Осының бөрі [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]], [[Атырау]] облыстарындағы халықтардың механикалық жолмен өсуіне әкелді.

[[1956]]—[[1962]] жылдары [[Кеңес Одағы]] тұсындағы әкімшіл-әміршіл басқару жүйесінің қыспагынан [[Қытай]]ға өтіп кеткен қазақтарға Отанына оралуға рұқсат етілді. Сол жылдары келушілердің қолында аты-жөні жазылған және көлемі 4x5 см фотосуреті бар қағаз болды. Оларға бұрынғы кеңестік негізінде [[1930]] жылы [[тамыздың 2|2 тамыздағы]] «''КСРО азаматтығы туралы''» Заңды басшылыққа ала отырып, жаңа [[төлқұжат]]тар берілді. Сол заңның 2-бабы бойынша 30-жылдардағы аштық кезінде кеткендерге азаматтық берілді. Ал заңның 3-бабы [[1917]] жылғы төңкерістерден шетелге кетуге мәжбүр болғандарға қатысты қолданылды. Осы 2- және 3-баптары бойынша Қытайдан келген оралмандарға [[КСРО]] азаматтығын беру туралы қорытындылар шықты. Бүл қорытындылар бекітіліп, төлқұжат берілетін мекемелерге жөнелтілді.Қытайдағы қазақтардың оралуы қазақтардың механикалық жолмен ұлғаюына жағдай жасады. [[1959]]—[[1970]] жылдары қазақтар механикалық жолмен 143 мыңға көбейді. Тек қана [[Алматы облысы]]на 62 мың адам көшіп келді.

[[1956]]—[[1962]] жылдардағы қазақтардың кері көші-қон ағымдары олардың [[этнодемография]]лық жағдайына әсер етті. Мәселен, [[1962]] жылы туғандардың жалпы саны ең жоғары көрсеткішке жетті.

[[1962]] жылы 60 мыңдай [[ұйғырлар]] мен [[қазақтар]] кеңес-қытай шекарасынан бері өтті.

[[20 ғ.|XX ғасырдың]] 90-жылдарының басында қазақтардың тарихи отанына оралу мәселесі үкімет деңгейінде шешіле бастады. Бұл мәселенің күрделілігіне орай, мемлекет қазақтардың шетелдерден оралуын біртіндеп жүзеге асыру бағдарламасын дұрыс көрді.

[[1991]] жылы көктемде [[Талдықорған]]ға таяу [[Сарыөзек (Алматы облысы)|Сарыөзек]] [[станция]]сына [[Моңғолия]]дан шыққан оралмандар (7 отбасы) келіп түсті. 1991 жылы 18 қарашада Н.Ә.Назарбаевтың ұсынысы және Қазақ КСР Жоғаргы Кеңесінің шешіміне сәйкес республиканың Министрлер Кабинеті «Өзге республикалар мен шетелдерден Қазақстанға келіп, ауыл шаруашылығында еңбек етуге тілек білдірген жергілікті ұлт өкілдерін көшіріп алу тәртібі мен жағдайлары туралы» қаулы қабылдады.

Мұндай шешім шығарудың себебі, Қазақстан бұл кезде әлі [[оралман]]дарды қабылдаудың заңды мүмкіндіктеріне ие емес еді. Содан кейін-ақ өзге елдерден қазақ оралмандарын қабылдаудың заңды негізін анықтау туралы мемлекетаралық келісімдер жүргізу үшін қажетті заңды құжаттар даярлауға байланысты шым-шытырық жұмыстар басталды.

[[1993]] жылы [[сәуірдің 15|15 сәуірде]] Қазақстан Республикасының Президенті «''Иран Ислам Республикасынан және басқа мемлекеттерден отандастарымызды көшіріп алуды ұйымдастыру шаралары және иммиграция квотасы туралы''» қаулыға қол қойды.

[[Қазақстан президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] [[1993]] жылғы [[сәуірдің 21|21 сәуірде]] қабылдаған қаулысына сәйкес, «''Көші-қон туралы''» Заңдарда көзделгендей оралмандарды тұрғын үймен қамтамасыз ету, тұрғын үй сатып алу үшін ұзақ мерзімге несие беру мәселелері көрсетілген. Алайда жылда үкімет тарапынан квотаға бөлінетін қаржының жетіспеуінен бұл мәселелер әлі де толық шешілген деп айту қиын. Қаржы тапшылығы мен тұрғын үй қорыны жеткіліксіздігінен, азаматтық алу тәртібі мен тіл мәселесіне байланысты кедергілер және жұмыссыздыққа байланысты қиындықтар кездеседі.

Көші-қон барысында кеденнен оралмандар дүние-мүлкін алып өтуде қиындыққа кезігеді. Кеден салықтарының жоғарылығынан олар бүкіл мал-мүліктерін кеденнен өткізе алмайды. Сондай-ақ бұрынғы одақтас республикалардың ішінде [[Түрікменстан]] мен [[Өзбекстан]]да үй-жайларды сатуға 10 жыл мерзімге дейін шектеу қойылған. Сондықтан олар жеке меншік үйлерін долларға немесе теңгеге сата алмай, тастап кетуіне тура келеді. Бұл мәселені мемлекет тарапынан бақылап отыру үшін Қазақстанда көші-қон мәселесімен [[1997]] жылы құрылған «''Көші қон және демография агенттігі''» айналысады. Көші-қон мәселесі тәуелсіз Қазақстанның әлеуметтік-саяси өмірінде елеулі рөл атқарады.

Көші-қон мәселесінің барлық құқықтык әрекетін [[1992]] жылы қабылданған Қазақстан Республикасының «''Көші-қон туралы''» Заңы реттеп отырады. Осы Заң негізінде Республика үкіметі қабылдаған шаралар жүзеге асады.
Заңда көшіп келушілерге жан-жақты көмек көрсету, қамқорлық жасау шаралары белгіленген. Мәселен, [[2001]] жылы 600 отбасына көшіп келушілердің квотасы белгіленді. Жобада әр жылға орта есеппен 20 мың отбасын көшіріп әкелу қарастырылған.

XX ғасырдың 90-жылдарында Қазақстанда демографиялық жағдайдың нашарлауына, республика халқының құрамында жастар азайып, қариялар санының артуына байланысты халық санын арттыруға бағытталған белсенді [[демография]]лық саясат жүргізуді қажет етеді. Бұл саясаттың бір бағыты шетелдердегі қазақ ұлтын Қазақстанға қайтару болып табылады.

[[1991]] жылдан [[2000]] жылға дейінгі кезеңде [[Қазақстан]]ға жалпы саны 176 мың адам болатын 41 мың отбасы оралды, оның ішінде 63,5 мың — [[Моңғолия]]дан, 4,8 мың — [[Иран]]нан, 2,4 мың — [[Түркия]]дан, [[ТМД]] елдерінен 103 мың адам болды.

Қоныс аударып келушілерді шыққан елдеріне қарай екі топқа бөлуге болады: алыс шетелдерден және бұрынғы [[Кеңес Одағы]] республикаларынан келген қазақтар. Бұрынғы [[КСРО|КСРО-дан]] шыққан оралмандардың әр түрлі [[республика]]да болғандарына қарамастан, ортақ кеңестік менталитеті байқалып тұрады, сондықтан оларға Қазақстанның тұрмыс жағдайына бейімделіп кету оңай.

Шетел қазақтары болса, өмір сүрген елдеріне байланысты іштей ерекшеленіп тұрады. Бұл әсіресе дін ұстауы, білім деңгейі, сыртқы жағдайға бейімделе білу дәрежесінен байқалады. Оралмандар неғұрлым аз елдер [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық және [[саясат|саяси]] жағынан анағұрлым дамыған [[қоғам]].

[[20 ғ.|XX ғасырдың]] 90-жылдары әлемдегі [[Геосаясат|геосаяси]] өзгерістерге орай, жергілікті, аймақтық жанжалдар саны арта түсті. Осы отқа оранған елдердегі қазақтар босқын статусымен Қазақстанға келе бастады. 1998 жылгы желтоқсанда Қазақстан [[1951]] жылғы [[БҰҰ]] [[конвенция]]сына және оның [[1967]] жылғы босқындар статусы туралы хаттамасына қосылды.

Осы игілікті заң шараларына орай республикаға 15 мың босқын, негізінен, [[Ауғанстан]]нан оралды. Олардың көпшілігі [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]на орналастырылды. Халықаралық ұйымдардың қолдауымен босқын-оралмандарға гуманитарлық жәрдем беру бағдарламасы қолға алынды.

===Оралмандар мәселесі===
Тарихи Отанына келген қоныс аударушыларды жұмыспен, баспанамен қамтамасыз ету, азаматтық алу мәселелері алаңдатуда. Осы қажетті жағдайларды жүзеге асырудың күрделілігінен қоныс аударушылар қазіргі [[Қазақстан]]ның тәртібі мен жағдайына қиындықпен көндігуде. Мемлекет тарапынан оралмандарды жұмыспен қамту жөнінде бірқатар жұмыстар жүргізілді.

Олардың көпшілігі ауылдық жерлерден шыққандықтан, оларға жер және фермер қожалығын құруға қажетті құрал-сайман бөлінді. Шағын [[несие]] беру бағдарламасы жүзеге асырылуда. Алайда оралмандардың бәрі бірдей алғашқы тоқтаған жеріне тұрақтап қалмады, [[Моңғолия]]дан келген оралмандар [[Көкшетау]], [[Ақмола]], [[Қарағанды]], [[Қызылорда]] облыстарын қолайлы көрсе, [[Иран]]нан келгендер — [[Алматы]]ға, [[Оңтүстік Қазақстан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]] облыстарына орналасуға тілек білдірді.

Соңғы кезде олардың республикаішілік көші-қоны байқалуда, бірсыпыра оралмандар Қазақстанның оңтүстік облыстарына көшсе, бірқатары елді мекеннен ірі қалаларға қарай жылжуда. Бұл оралмандардың [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық мүдделеріне байланысты.

Оралмандардың көпшілігі азаматтық алу моселесінде күрделі кедергілерге кезігуде. Өзбекстандағы көптеген қазақтар «''өзбек''» болып жазылып, қалың [[өзбектер]]дің арасында ғүмыр кешуде. Түбі [[қыпшақ]], [[қоңырат]] руларынан шыққан құрамалардың арасында да [[қазақтар]] көптеп кездеседі. Сонымен қатар Өзбекстан Республикасының азаматтығынан шығу ісі де қазақтарға оңайға түсе қоймайды.

Оралмандардың басым көпшілігі Оңтүстік Қазақстан, [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облыстарында]], Алматы қаласына, [[Қарағанды облысы]]на қоныс тепті. Елімізге қайта оралғандар Қазақстанның азаматтығын алуда.

[[Ауғанстан]]нан келген қандастарымызға да азаматтық іркіліссіз беріледі. Өйткені оларда ешбір елдің азаматтығы жоқ.

Өзбекстанда бұл мәселе жылына бір немесе екі рет-ақ қаралады екен. Өзбекстаннан және Түрікменстаннан келген ағайындарымызда бұрынғы [[КСРО|КСРО-ның]] Қызыл төлқұжаты болса, ол бірден біздің еліміздің азаматтығына қабылданады.

[[1995]] жылы [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] туратын «''шетел азаматтарының құқықтары туралы''» Заң шықты. Сол заңда шетел азаматы Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын болса, оның құқығы Қазақстан азаматтарының кұқығымен бірдей болатыны тайға таңба басқандай етіп жазылған. Олар сайлауда дауыс беру құқығына ие емес. Қазақстанда қос азаматтыққа жол берілмейді, ол келген елінің азаматтығынан шығу да айтарлықтай заңды түрде күрделендірілген.

Әсіресе [[Моңғолия]] азаматтығынан шығу өте қиын, бұл осы елдегі қазақтардың отанына оралу үдерісін қиындата түсуде. Ал Қазақстан азаматтығының жоқтығы оралмандар жағдайына көлеңке түсіруде. Мемлекет оралмандардың бейімделу барысын жеңілдету мақсатында бірқатар шараларды жүзеге асыруда. Отанына [[көші-қон квотасы]]мен оралған қазақ отбасына баспана беріледі.

[[Квота]]сы келіп, баспананы өздері салғандарға [[миграция]] және [[демография]] басқармасы комиссиясы арқылы мүмкіндігінше қаржылай көмек көрсетеді. Мемлекет өзін және отбасын қамтамасыз ете алмайтын, бұл жөніндегі қажетті құжаттары түгел адамдарға қамқорлық жасауды мойнына алған.

Көшіп келгендерге бірінші кезекте үй бөлу, қарыз ақша беру туралы «''Тұрғын үй''» Кодексінде де айтылған. Алайда мұндай шаралар қолға баяу алынуда.

Жергілікті атқару органдары оралмандармен жұмысқа ерекше мән береді. Аймақтарда «''Оралмандар күні''» өткізіліп, мұнда олардың мәселелері қаралады және әкімдердің қатысуымен кез келген мәселеге байланысты нақты шешімдер қабылданды.<ref>Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык- гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / М.Қойгелдиев, Ә.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 304 бет,суретті. ISBN 9965-36-106-1</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

{{Kz-hist-stub}}

← Ескі түзетулер	19:36, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Шетелдердегі қазақтардың атамекеніне оралу мәселелері - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Sibom: 95.59.98.1 (талқылауы) істеген нөмір 2417555 нұсқасын жоққа шығарды