Шаңырақ - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

2026-06-26T06:35:35Z

1 түзету

08:59, 2026 ж. маусымның 11 кезіндегі Көперхан Анаргүл деген

2026-06-11T08:59:58Z

Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:08:32Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Тасымалдануда... Санат:Үй-тұрмысы → Санат:Үй тұрмысы

2015-11-03T09:34:24Z

Cat-a-lot: Тасымалдануда... Санат:Үй-тұрмысы → Санат:Үй тұрмысы

Жаңа бет

[[Сурет:Ақтөбе алаңындағы Шаңырақ.jpg|thumb|[[Ақтөбе]] алаңындағы Шаңырақ]]
[[Сурет:Shanyraq.jpg|thumb|[[Киіз үй]] төбесіндегі шаңырақ]]
[[File:Шаңырақ. 3D.png|thumb|Киіз үйдің қарапайым шаңырағы.]]

== Шаңырақ ==

'''Шаңырақ, түндүк, тооно''' ([[башқ.]] ''сағыраҡ'', [[қаз.]] ''шаңырақ'', [[қырғ.]] ''түндүк'', [[бур.]], [[моңғол.]] ''тооно'') - киіз үй [[күмбез]]ін кереге көзді крестімен дөңгелек ішінде қоршалана аяқталған конструктивті элемент. [[Күмбез]]дің бүйір элементтерін - [[уық]]тарын ұстап тұруы үшін , ойықтан күн жарығының сәулесі пайда болуы үшін және [[ошақ]] түтіннің сыртқа шығуына орай арналады.

'''Шаңырақ'''- [[киіз үй]]дің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні [[күмбез]] тәріздес, '''шаңырақ''' [[уық]]тардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр» ([[Ғ. Сланов]], Замана.).<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref>

==Шаңырақ. Қара шаңырақ. Дәстүр.==
Қазақ халқы “шаңырақ” деген сөзге көптеген [[ұғым]]дарды сыйғызады. Мысалы “Пәленшекемнiң ұрпағы пәлен шаңыраққа жетiптi” деп, бiр ауылдың, не бiр [[ру]]дың есiмiн жобалап отыратын болған.
Шаңырақ киiз үйдiң [[күмбез]]дiк, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетiн сақтап тұрады. Үйге жарық түсiрiп, үйге жағылған от түтiнiн ауаға шығуын қамтамасыз етедi.
Жалпы “Қара шаңырақ” атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк, ескiлiк көз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата дәстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дәлелi секiлдi болып тұрады. “Қара шаңырық” атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етерi болып саналады. Қара шаңырақ иесi көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жек-жаттары қара шаңыраққа сәлем бере келiп, арнайы [[сыбаға]]лар әкеледi.
Жасы үлкендерi еншiлерiн алып бөлек үй болып кеткенде әкенiң кенжесi ([[сүткенже]]сi) әке қолында қарашаңырақ иесi боп қалады. Ата-ананы күтiп-бағу кенже баланың мiндетi. Бұл үй еншi алып кеткендерге үлкен үй боп есетеледi.<ref>Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0</ref>

==Құрылысы==
Шаңырақ бірнеше бөлшектерден тұрады:
# [[Тоғын]] - шаңырақтың негізі. Қатты ағаштан жасалып, өрнектеледі.
# [[Күлдіреуіш]] - Сәмбі талынан иіліп жасалады. Әр иінде 3 күлдіреуіштен 8-ге дейін болады.
# [[Беріктік]] - Ол күлдіреуіштер ыдырап кетпеу үшін орнатылады, өрнектеледі.
# [[Шаңырақтың көзі]] - Оған уықтың қаламы кіріп тұрады. Тоғын мен беріктікті шаңырақтың ішкі жағынан өрнектейді.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Үй тұрмысы]]
[[Санат:Тұрмыс]]
[[Санат:Киіз үй]]

← Ескі түзетулер	06:35, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

@@ Жол нөмірі 1: / Жол нөмірі 1: @@
 [[Сурет:Ақтөбе алаңындағы Шаңырақ.jpg|thumb|[[Ақтөбе]] алаңындағы Шаңырақ]]
 [[Сурет:Shanyraq.jpg|thumb|[[Киіз үй]] төбесіндегі шаңырақ]]
-[[File:Шаңырақ. 3D.png|thumb|Киіз үйдің қарапайым шаңырағы.]]
+'''Шаңырақ''' ({{lang-ba|сағыраҡ}}; [[Чуваш тілі|чув]]. ''шăнăркă'', {{lang-ky|түндүк}}, бур., {{lang-mn|тооно}}) — киіз үй [[күмбез]]ін  кереге көзді крестімен дөңгелек ішінде қоршалана аяқталған [[Конструктив|конструктивті]] элемент. [[Күмбез]]дің бүйір элементтерін - [[уық]]тарын ұстап тұруы үшін , ойықтан күн жарығының сәулесі пайда болуы үшін және [[ошақ]] түтіннің  сыртқа шығуына орай арналады.
-'''Шаңырақ, түндүк, тооно''' ([[башқ.]] ''сағыраҡ'', [[қаз.]] ''шаңырақ'', [[қырғ.]] ''түндүк'', [[бур.]], [[моңғол.]]  ''тооно'') - киіз үй [[күмбез]]ін  кереге көзді крестімен дөңгелек ішінде қоршалана аяқталған конструктивті элемент. [[Күмбез]]дің бүйір элементтерін - [[уық]]тарын ұстап тұруы үшін , ойықтан күн жарығының сәулесі пайда болуы үшін және [[ошақ]] түтіннің  сыртқа шығуына орай арналады.
+'''Шаңырақ'''- [[киіз үй]]дің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні [[күмбез]] тәріздес, '''шаңырақ''' [[уық]]тардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр» (Ғ. Сланов, Замана.).<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref>
-−
-−
-'''Шаңырақ'''- [[киіз үй]]дің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні [[күмбез]] тәріздес, '''шаңырақ''' [[уық]]тардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр» ([[Ғ. Сланов]], Замана.).<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref>
 ==Шаңырақ. Қара шаңырақ. Дәстүр.==
-Қазақ халқы “шаңырақ” деген сөзге көптеген [[ұғым]]дарды сыйғызады. Мысалы “Пәленшекемнiң ұрпағы пәлен шаңыраққа жетiптi” деп, бiр ауылдың, не бiр [[ру]]дың есiмiн жобалап отыратын болған.
+Қазақ халқы “шаңырақ” деген сөзге көптеген [[ұғым]]дарды жатқызады. Мысалы “Пәленшекемнiң ұрпағы пәлен шаңыраққа жетiптi” деп, бiр ауылдың, не бiр [[ру]]дың есiмiн жобалап отыратын болған.
 Шаңырақ киiз үйдiң [[күмбез]]дiк, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетiн сақтап тұрады. Үйге жарық түсiрiп, үйге жағылған от түтiнiн ауаға шығуын қамтамасыз етедi.
-Жалпы “Қара шаңырақ” атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк, ескiлiк көз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата дәстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дәлелi секiлдi болып тұрады. “Қара шаңырық” атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етерi болып саналады. Қара шаңырақ иесi көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жек-жаттары қара шаңыраққа сәлем бере келiп, арнайы [[сыбаға]]лар әкеледi.
+Жалпы “Қара шаңырақ” атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк, ескiлiк көз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата дәстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дәлелi секiлдi болып тұрады. “Қара шаңырақ” атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етерi болып саналады. Қара шаңырақ иесi көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жек-жаттары қара шаңыраққа сәлем бере келiп, арнайы [[сыбаға]]лар әкеледi.
 Жасы үлкендерi еншiлерiн алып бөлек үй болып кеткенде әкенiң кенжесi ([[сүткенже]]сi) әке қолында қарашаңырақ иесi боп қалады. Ата-ананы күтiп-бағу кенже баланың мiндетi. Бұл үй еншi алып кеткендерге үлкен үй боп есетеледi.<ref>Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0</ref>
@@ Жол нөмірі 23: / Жол нөмірі 19: @@
 # [[Шаңырақтың көзі]] - Оған уықтың қаламы кіріп тұрады. Тоғын мен беріктікті шаңырақтың ішкі жағынан өрнектейді.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9</ref>
-==Дереккөздер==
+== Мемлекеттік рәміздерде ==
-<references/>
+Шаңырақ Қырғызстанның мемлекеттік туында, Қазақстанның және қазақтар тұратын Моңғолия және [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгий]] облысының елтаңбаларында, сондай-ақ 2005 жылғы Қызыл қаласының елтаңбасында бейнеленген.
 [[Санат:Үй тұрмысы]]
 [[Санат:Тұрмыс]]
 [[Санат:Киіз үй]]

← Ескі түзетулер	18:08, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)