https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96Шағатай тілі - Түзету тарихы2026-04-18T14:35:48ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96&diff=74181&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T19:08:07Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:08, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96&diff=74180&oldid=prevНұрлан Рахымжанов: /* Дереккөздер */2014-09-11T06:30:57Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Дереккөздер</span></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Infobox Language<br />
|name=Шағатай тілі<br />
|region=[[Орталық Азия]], [[Хорасан]]<br />
|extinct=[[1990]] жж. ?<br />
|familycolor=Алтай<br />
|fam1=[[Алтай тілдері|Алтай]]<br />
|fam2=[[Түркі тілдері|Түркі]]<br />
|fam3=[[Батыс түркі тілдері|Батыс түркі]]<br />
||iso2=chg<br />
|iso3=chg}}<br />
'''Шағатай тілі''' ({{lang|chg|'''جغتای'''}}&nbsp;— ''Жағатой''; {{lang-ug|'''چاغاتاي'''}}&nbsp;— ''Чағатай''; {{lang-uz|'''ﭼىﻐﺎتوي'''}} — ''Chigʻatoy'') — бір кездері [[Орталық Азия]]да кең таралған, қазір өлі тілге айналған [[Түркі тілдері|түркі тілі]]. «Шағатай» сөзі [[Шағатай ұлысы]]ның атынан келіп шыққан. Шағатай хандығы [[Шыңғыс хан]]ның екінші ұлы [[Шағатай хан]]ның атымен аталған. Осы тілде сөйлеген көптеген [[Шағатай түріктері]] мен [[татарлар]] өздерін Шағатайдың ұрпақтарына жатқызған.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім</ref><br />
<br />
== Тарихы ==<br />
Шағатай тілі [[Араб әліпбиі]]н пайдаланған өте дамыған мәдени тіл болған. Оның сөз қорында [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінен кірген сөздер өте көп болған. Сонымен бірге оған көшпенді [[Түркі тілдері|түркілердің]] тілі де қатты ықпал еткен. Сол себепті шағатай тілі Орталық Азияның халықаралық тілі ретінде қолданылған. Шағатай тілінің тарихын үш кезеңге бөлуге болады:<br />
:# Бастапқы шағатай кезеңі 1400—1465<br />
:# Классикалық шағатай кезеңі 1465—1600<br />
:# Кейінгі шағатай кезеңі 1600—1921<br />
<br />
Бастапқы шағатай кезеңінде тілдің морфологиясында көне жалғаулар көп ұшырасады. Класикалық кезеңі Мір [[Әлішер Науаи]]дың алғашқы диуанының жарыққа шығуымен басталады, әрі шағатай тілінің гүлденуі осы кезеңнің тұсында болады. Үшінші кезеңде шағатай тілінің дамуы екі жолмен жүре бастайды: біріншісі Науаидың классикалық тілін сақтап қалуға тырысу болса, екінші жолы жаңа түркі тілдерінің ықпалын қабылдап даму болды.<br />
<br />
Шағатай тілінің гүлденуі [[Ақсақ Темір]] әулетінің кезінде орын алады. [[Ақсақ Темір]]дің өзінің өмірбаяны мен оның ұрпағы, [[Моғол империясы]]ның негізін қалаушы [[Бабыр]]дың атақты [[Бабырнама]]сы шағатай түркі тілінде жазылған. 20-шы ғасырдың басында кеңес үкіметінің [[Орталық Азия]]да жүргізген өзгерістеріне дейін шағатай тілі жалпыға бірдей әдеби тілі болып қала берді.<br />
<br />
Қазіргі түркі тілдерінің ішіндегі шағатай тіліне ең жақындары — [[Өзбек тілі|өзбек]] және [[Ұйғыр тілі|ұйғыр]] тілдері. Ал өзбектер тіпті өзбек тілі тікелей шағатай тілінен өрбіген, ал шағатай әдебиеті өзбек әдебиетінің бір бөлігі деп қарастырады. 1921 жылдан бастап Өзбекістанда шағатай тілінің орнына өзбек тілі (сол кезде қыпшақ диалектілерінің негізінде) қолданыла бастаған.<br />
'''Берендек''' атты ортағасырлық көшпелі халықтың тілі де зерттей келе шағатай тілі болып шықты.<br />
<br />
[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tuk Ethnologue] тізімінің дерегі бойынша, [[Ауғаныстан]]да қолданылатын «шағатай тілі» [[түрікмен тілі]]нің «теке» тайпасы диалектінің аты болып шықты. Орталық Азияның басқа жерлеріндегідей, Түрікменстанда да шағатай тілі әдеби тіл ретінде 18-ші ғасырдың аяғына дейін қолданылып, түрікмен тіліне ықпал етіп келді. Бірақ екі тіл түркі тілдерінің екі басқа тармақтарына жататындықтан, олардың арасында елеулі айырмашылықтар да бар.<br />
<br />
== Шағатай әдебиеті ==<br />
Шағатай ақындарының ішіндегі ең атақтысы [[Әлішер Науаи]] болып саналады. Сол себепті шағатай тілі «Науаи тілі» деп аталады. Прозалық шығармалардан алғашқы моғол императоры [[Бабыр]] жазған [[Бабырнама]]ны атауға болады. Шағатай тілі қазірге дейін [[Түркия]] университеттерінде зерттеліп, түрік мәдениеті мен тарихының маңызды бөлігі болып саналады.<br />
<br />
=== Шағатай тіліндегі шығармалардан үзінділер ===<br />
<br />
Осында Әлішер Науаи қаламынан шыққан бір рубаи мен бір ғазел келтірілген:<br />
<br />
:''Dedim: chineni tutib, saqogʻingni oʻpay,''<br />
:''Kozʻ qoshingga surtubon qabogiʻngni oʻpay,''<br />
:''Guldek yuzing islabon dudakiʻngni oʻpay''<br />
:''Yoq, Yoq, Yoq, desang agar ayoqingni oʻpay''<br />
---<br />
<br />
:''Qaro kozʻim''<br />
<br />
:''Qaro koʻzum, kelu mardumlugʻ emdi fan qilgʻil,''<br />
:''Kozʻum qarosida mardum kibi vatan qilgiʻl.''<br />
:''Yuzung guliga koʻngul ravzasin yasa gulshan,''<br />
:''Qading niholigʻa jon gulshanin chaman qilgiʻl.''<br />
<br />
:''Takovaringg'a bagiʻr qonidin hino bogʻla,''<br />
:''Itingg'a gʻamzada jon rishtasin rasan qilgʻil.''<br />
<br />
:''Firoq togʻida topilsa tufrogʻim, ey charx,''<br />
:''Xamir etib yana ul togʻda ko'hkan qilgiʻl.''<br />
<br />
:''Yuzung visoligʻa yetsun desang koʻngullarni,''<br />
:''Sochingni boshdin-ayogʻ chin ila shikan qilgʻil.''<br />
<br />
:''Xazon sipohiga, ey bogʻbon, emas mone' ''<br />
:''Bu bogʻ tomida gar ignadin tikan qilgiʻl.''<br />
<br />
:''Yuzida terni koʻrub oʻlsam, ey rafiq, meni''<br />
:''Gulob ila yuvu gul bargidin kafan qilgʻil.''<br />
<br />
:''Navoiy, anjumani shavq jon aro tuzsang,''<br />
:''Aning boshogʻligʻ oʻqin sham'i anjuman qilgʻil.''<br />
<br />
== Шағатай тілінің оқулықтары ==<br />
* Eckmann, János, ''Chagatay Manual''. (Indiana University publications: Uralic and Altaic series ; 60). Bloomington, Ind. : Indiana University, 1966. — ''Reprinted edition'': Richmond: Curzon Press, 1997, ISBN 0-7007-0860-X ISBN 978-0-7007-0860-4 [http://www.amazon.com/dp/070070860X]<br />
* Bodrogligeti, András J. E., ''A Grammar of Chagatay''. (Languages of the World: Materials ; 155). München: LINCOM Europa, 2001. (Repr. 2007), ISBN 3-89586-563-X [http://www.amazon.de/dp/389586563X]<br />
* Erkinov A. “Persian-Chaghatay Bilingualism in the Intellectual Circles of Central Asia during the 15th-18th Centuries (the case of poetical anthologies, bayāz)”. International Journal of Central Asian Studies. C.H.Woo (ed.). vol.12, 2008, pp.&nbsp;57–82 http://www.iacd.or.kr/pdf/journal/12/3.PDF<br />
<br />
== Түсініктемелер ==<br />
Берендек — ежелгі орыс жылнамаларындағы «берендеи» (берінділер) болған шығар<br />
<br />
== Сыртқы сілтемелер ==<br />
*[http://tugan-tel.at.tt/meqele/alpamish#h10 Орталық Азиядағы Ресей империялық саясаты] жазған: ''Хасан Бүлент Паксой''<br />
<br />
==Сілтемелер==<br />
*[[Араб тілі]]<br />
*[[Шағатай]]<br />
*[[Шыңғыс хан]]<br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
{{Алтай тілдері}}<br />
{{Түркі тілдері}}<br />
<br />
[[Санат:Тілдер]]<br />
[[Санат:Түркі тілдері]]<br />
[[Санат:Өлі тілдер]]<br />
[[Санат:Классикалық тілдер]]<br />
<br />
<br />
{{stub}}</div>Нұрлан Рахымжанов