Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:07:11Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Farliunsi (т) өңдемелерінен Nkiukr соңғы нұсқасына қайтарды

2016-10-03T04:20:38Z

Farliunsi (т) өңдемелерінен Nkiukr соңғы нұсқасына қайтарды

Жаңа бет

[[Сурет:ChessSet.jpg|250px|thumb|Солдан оңға: ақ [[Патша (шахмат)|патша]], қара [[тура (шахмат)|тура]], қара [[уәзір (шахмат)|уәзір]], ақ [[пешка (шахмат)|пешка]], қара [[ат (шахмат)|ат]] және ақ [[піл (шахмат)|піл]]]]
'''Шахмат''' — ақыл-ой [[спорт]] түрі. Шахмат сөзінің мағынасы парсышадан патша (шах) өлді (мат) дегенді білдіреді. Әлемдегі кең таралған ойындардың бірі саналады.

== Ережесі ==
Шахмат екі ойыншы арасында шахмат тақтасында ойналады. Ойын тақтасы 64 шаршыдан тұрады. Ойының басында әрбір ойыншының иелігінде ақ немесе қара түсті он алты тас (шахмат фигурасы) болады: бір патша, бір уәзір, екі піл, екі ат, екі тура және сегіз пешка. Ойынның мақсаты қарсыластың тастарын шабуылдай отырып, патшаға [[мат (шахмат)|мат]] қою.

=== Шахмат тастарының жүрістері ===

{{Шахмат диаграммасы
| tleft
| [[Патша (шахмат)|Патша]] жүрістері
|=
8 |__|__|__|__|__|__|__|__|=
7 |__|__|__|__|__|__|__|__|=
6 |__|__|__|__|xo|xo|xo|__|=
5 |__|__|__|__|xo|kl|xo|__|=
4 |__|__|__|__|xo|xo|xo|__|=
3 |__|__|__|__|__|__|__|__|=
2 |__|__|__|__|__|__|__|__|=
1 |__|__|__|__|__|__|__|__|=
a b c d e f g h
| }} {{Шахмат диаграммасы
| tleft
| [[Тура (шахмат)|Тура]] жүрістері
|=
8 |__|__|__|xo|__|__|__|__|=
7 |__|__|__|xo|__|__|__|__|=
6 |__|__|__|xo|__|__|__|__|=
5 |xo|xo|xo|rd|xo|xo|xo|xo|=
4 |__|__|__|xo|__|__|__|__|=
3 |__|__|__|xo|__|__|__|__|=
2 |__|__|__|xo|__|__|__|__|=
1 |__|__|__|xo|__|__|__|__|=
a b c d e f g h
| }} {{Шахмат диаграммасы
| tleft
| [[Піл (шахмат)|Піл]] жүрістері
|=
8 |xo|__|__|__|__|__|xo|__|=
7 |__|xo|__|__|__|xo|__|__|=
6 |__|__|xo|__|xo|__|__|__|=
5 |__|__|__|bl|__|__|__|__|=
4 |__|__|xo|__|xo|__|__|__|=
3 |__|xo|__|__|__|xo|__|__|=
2 |xo|__|__|__|__|__|xo|__|=
1 |__|__|__|__|__|__|__|xo|=
a b c d e f g h
| }} {{Шахмат диаграммасы
| tleft
| [[Уәзір (шахмат)|Уәзір]] жүрістері
|=
8 |__|__|__|xo|__|__|__|xo|=
7 |xo|__|__|xo|__|__|xo|__|=
6 |__|xo|__|xo|__|xo|__|__|=
5 |__|__|xo|xo|xo|__|__|__|=
4 |xo|xo|xo|qd|xo|xo|xo|xo|=
3 |__|__|xo|xo|xo|__|__|__|=
2 |__|xo|__|xo|__|xo|__|__|=
1 |xo|__|__|xo|__|__|xo|__|=
a b c d e f g h
| }} {{Шахмат диаграммасы
| tleft
| [[Ат (шахмат)|Ат]] жүрістері
|=
8 |__|__|__|__|__|__|__|__|=
7 |__|__|__|__|__|__|__|__|=
6 |__|__|xo|__|xo|__|__|__|=
5 |__|xo|__|__|__|xo|__|__|=
4 |__|__|__|nd|__|__|__|__|=
3 |__|xo|__|__|__|xo|__|__|=
2 |__|__|xo|__|xo|__|__|__|=
1 |__|__|__|__|__|__|__|__|=
a b c d e f g h
| }} {{Шахмат диаграммасы
| tleft
| [[Пешка (шахмат)|Пешка]] жүрістері
|=
8 |__|__|__|xx|xo|xx|__|__|=
7 |__|__|__|__|pl|__|__|__|=
6 |__|__|__|__|__|__|__|__|=
5 |xx|xo|xx|__|__|__|__|__|=
4 |__|pl|__|__|__|xo|__|__|=
3 |__|__|__|__|xx|xo|xx|__|=
2 |__|__|__|__|__|pl|__|__|=
1 |__|__|__|__|__|__|__|__|=
a b c d e f g h
|
}}{{clear}}

=== Ойын басы ===
[[Сурет:ChessStartingPosition.jpg|thumb|250px|Ойын басындағы тастар жайғасымы]]
{{Шахмат диаграммасы|=
|tright
|
|=
|rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|=
|pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|=
| | | | | | | | |=
| | | | | | | | |=
| | | | | | | | |=
| | | | | | | | |=
|pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|=
|rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|=
|Бастапқы жайғасым: бірінші қатар: тура, ат, піл, уәзір, патша, піл, ат, тура; екінші қатар: пешкалар
}}

== Тарихы ==

1969 жылғы қазақ жазуының соңғы орыстандыру емле реформасына дейін қазақ тілінде дәстүрлі '''шатыраш''' ({{lang-sa|''chatur anga''}} → [[пракріттер]]: ''chatur anja'' — ''төрт бұрыш'' → [[араб тілі|арабша]]: ''шатрандж'') делініп келді.
Үнді аңыздары бойынша, билеуші Шерам шахматпен ең алғаш танысқан кезде, оның өзгешелігіне, әр түрлі әдемі комбинациялардың байлығына масаттанды.<ref>[http://matematiku.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2015&Itemid=40] Шахмат тақтасы туралы аңыз </ref> Ал осы ойынды ойлап шығарған дана оның қол астында екенін біліп, билеуші оған ерекше алғыс білдіргісі келді. Сонда әмірші үнді данышпанның кез келген бұйымтайын орындауға уәде береді. Ал дана оны бидай дәнімен таң қалдырады. Берілген шарт бойынша данышпанға шахмат тақтасының бірінші шаршысына бір, екінші шаршысына екі, ал келессі шаршыларға бұрынғыдан екі есе артық (1 + 22 + 23 + 24 + … + 263 = 264 – 1) бидай дақылдары берілуі тиіс еді және билеуші осы санның қанша екенін білмей, оны данаға лезде беруді бұйырды. Магараджи есептеушілері бұл санды түні бойы есептеп, таңертен ғана математикалық шешімге келіп, оның мүмкін емес екенін әміршіге түсіндіреді. Себебі данышпан айтқан сан бүкіл Үндістанның бидай дәндер санына, тіпті бүкіл әлемнің бидай дәндері санына жетпейді екен.
Бұл сан - 18 квинтильон 446 квадрильон 744 триллион 073 миллиард 709 миллион 551 мың 615. Осы мысал арқылы біз математиканың шахматта жасырған таңғажайып мүмкіншіліктеріне көз жеткізе аламыз.

Шахматтың пайда болу тарихы туралы тағы да бір гипотеза бар. Осы [[гипотеза]] бойынша шахмат сиқырлы шаршылардан пайда болды. N Тәртібі бойынша құрастырылған сиқырлы квадрат 1 және n2 аралығындағы бүтін сандардан тұратын n х n квадратты кестеден құрастырылған. Берілген кесте ерекшелігі: әрбір жол/бағана сандар қосындысы шахмат тақтасының екі маңызды диагональ сандарының қосындысына тепе-тең келеді. Саны сегізге тең сиқырлы шаршы үшін әрбір жол/бағана/маңызды диагональ қосындысы 260-қа тең.
[[Сурет:Magic Squares - 8x8 - Permutations along 4x4 diagonals.svg|Magic Squares - 8x8 - Permutations along 4x4 diagonals]]

Ежелден қалған аңыздар бойынша, шахматты ең алғаш болып біздің дәуірімізге дейін 1000 жыл бұрын [[үндістан]]дық математик ойлап тауыпты. Ал кейбір деректер бойынша, шахмат біздің дәуірімізге дейін II-III ғасырда [[Мысыр]], [[Ирак]] және [[Үндістан]]да пайда болған. Алайда, бұл ойыны туралы дәлелді нақты ақпарат болмағандықтан, көптеген тарихшылар шахматтың тарихын біздің дәуірімізден кейінгі 570 жылдан басталады деген тоқтамға келіп жүр. Шахмат туралы [[парсы]] дастандарында осы дәуірдің 600 жылдарында Үндістанда пайда болған деп жазылған. Ғасырлар бойы елге аса танымал болған шахматтан ресми әлем чемпионаты [[1886]] жылы өтті. Одан бері 14 шахматшы ғана жоғары дәрежелі атақты иеленді.

Даңқты чемпиондар деген бірінші болып ауызға Стейниц мен Ласкер, Капабланк, Алехин, әлем чемпионы Ботвинник ілінді. Ғасырлар көшіне ілесіп, өркениетті басып озып келе жатқан шахматтың тарихы әркімді-ақ қызықтырары даусыз. Археологиялық жәдігерлерге қарап біздің эрамызға дейінгі III-IV ғасырда [[Ассирия]], [[Месопотамия]] және Мысырда халықтардың тақтайға тас қойып ойнағаны білеміз.
Кейіннен бұл ойын әскери сипатқа ие болған. Әскери шендегі ойыншылар ұтысқа адам қанын садақа еткен. Мысалы, [[Ежелгі Мысыр]]да (б.з.д 1270 жылы) «тау» ойыны, [[Грекия]]да (б.э.д. V) «петтеия», ал Римде (б.э.д. I-II) «латрункули» деген құмарлық ойыны болған.

Тарихшылардың дін көпшілігі шахматтың ережесі Үндістанда шыққан дегенмен келіскенімен, кейбірі оның тарихын [[Қытай]] мен Месопотамиямен байланыстырып жүр. [[Арабтар]]дың Парсыны жаулап алуы ислам әлемінің осы ойынды жете игеруіне жол ашты. Алайда, арабтар аталмыш ойынды «шатрандж» деп атады. VIII-IX ғасырларда [[Араб Халифаты]]нда «шатрандж» кеңінен таралды. Алайда, ислам тақтай бетіндегі таста адам мен жан-жануарлар мүсінінің салынуына тыйым салынған.
Діни қақтығысқа жол бермей үшін сәулетшілер шахмат фигураларын белгісіз бейнелермен алмастырды. Бұл фигуралар қарапайым халықтың қалтасына ауыр тимеді.

[[Батыс Еуропа]]да шахмат XI ғасырдан басталады делінгенмен ол бұдан екі ғасыр бұрын белгілі болды. XI-XII ғасырларда [[феодал]]дар арасында танылды. Ақшалай ұтысты Батыс Еуропа шарықтатып жіберген. [[Рим котолик шіреуі]] ойынға қанша тыйым салғанымен еш нәтиже бермеді. Кейіннен [[1400]] жылы тыйым мүлдем алынып тасталды. Кастилия мен Леонның королі Альфонс X Данагөй бұйрығымен [[Испания]]да [[1283]] жылы «Ойын кітабы» атты 1 томдық қолжазба жарық көрді. Онда шахматтың 103 тапсырмасы көресетілген. Шахмат тастарын қалыптастырушылардың бірі Цессолес өз заманында: «Шахмат тақтайшасындағы әрбір тастың өмірдегі атқаратын құқығымен қатар, міндеттері бар»,- деген екен.

[[Сурет:Fidelitycc 19.jpg|thumb|250px|Компьютерлік шахмат тақтасы (испандық нұсқа).]]

[[1947]] жылы Испанияда Францеска Висентаның «1495 100 тапсырма» және Луиса Рамиреса Лусенының «Шахмат өнерінің құпиялары» атты кітаптары алғаш рет баспаханадан шығарылды. Тіпті, XVI ғасырда Еуропада Марк Иероним «Шахматтың түрлері» атты дастан жазып қалдырған.

[[1575]] жылы [[Мадрид]]те король Филипп II-нің хансарайында испандық Рюи Лопеса және Альфонс Серонаның италяндық Джованни Леонардо мен Паоло Бои арасындағы өткен шешуші ойын тарихта алғашқы халықаралық турнир болып саналады. Онда испандық шахматшылар жеңіске жеткен. [[1836]] жылы Лабурдоннеде әлем бойынша шахмат туралы «Паламед» деген журнал шығарылды. Кейіннен 1837жылы Ұлыбританияда және [[1846]] жылы [[Алмания]]да осы тектес журнал жарыққа шықты. [[1851]] жылы [[Лондон]]да тұңғыш рет халықаралық турнир өткізілді. Онда Андерсен деген шахматшының жұлдызы оңынан туып, жеңімпаз атанды. Тіпті, ол екінші халықаралық турнирді де бағындырған. [[1867]] жылы [[Париж]]де өткен үшін додада Колиш жеңімпаз атанды. Матчта алға шыққан Стейниц алғашқы әлем чемпионаты атанды.

== Түсініктемелер ==
<references/>

{{Commonscat|Chess}}

[[Санат:Спорт]]
[[Санат:Шахмат]]
[[Санат:Ойындар]]

← Ескі түзетулер	18:07, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Шахмат - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: Farliunsi (т) өңдемелерінен Nkiukr соңғы нұсқасына қайтарды