Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:38:39Z

1 түзету

Sibom: /* Терминнің пайда болуы */clean up, replaced: мая → мамыр using AWB

2016-07-24T16:17:46Z

‎Терминнің пайда болуы: clean up, replaced: мая → мамыр using AWB

Жаңа бет

'''Шалақазақтар, шала қазақтар''' ({{lang-ky|чалаказактар}}, {{lang-ru|шала-казахи}}) — [[Татарлар|татар]], [[Сарттар|сарт]], [[Ұйғырлар|ұйғыр]] және басқа ұлт өкілдері мен [[Қазақтар|қазақ]] қыздары арасындағы некеден тараған ұрпаққа қатысты XVIII—XIX ғасырларда қолданылған [[этноним]] (έθνος — ''тайпа, халық'' + όνυμα — ''есім, атау'').

Қазіргі кезде — [[Қазақтар|қазақ]] халқының [[қазақ тілі]]нде сөйлей алмайтын, [[қазақ мәдениеті]] мен дәстүрлерін құрметтемейтін бөлігінің [[лақап ат]]ауы. Бұл сөз онымен қоса әкесі яки шешесі қазақ ұлтынан болмағандарды білдіреді<ref>{{мақала|тақырыбы=Канат Нуров: Шала-казахи — остов казахстанской нации|сілтеме=http://kapital.kz/gosudarstvo/29691/kanat-nurov-shala-kazahi-ostov-kazahstanskoj-nacii.html|баспасы=Kapital.kz|жыл=07.05.2014}}</ref>. Шала қазаққа қарама қарсы мағынада «нағыз қазақ» термині қолданылады. Өз тегінен толығымен қол үзгендерді «ада қазақтар» деп атайды<ref name="camonitor">{{мақала|авторы=Кенже Татиля|тақырыбы=Герольд Бельгер: «И ада, и шала, и таза — для меня единые казахи»|сілтеме=https://www.interfax.kz/?lang=rus&int_id=quotings_of_the_day&news_id=4207|баспасы=Central Asia Monitor|жыл=03.05.2012}}</ref>.

== Терминнің пайда болуы ==
Шалақазақтар туралы алғашқы деректер XVII—XIX ғасырлардан бастап кездеседі. Ол кезде бұл атаумен қазақ даласына қоныс аударып, қазақтармен туыстасқан [[татарлар]]дың, Орта Азиялық және Шығыс Түркістандық келімсектердің, [[Орыстар|орыс]] сарбаздарының, [[казактар]] мен [[қалмақтар]]дың ұрпақтарын атаған. Шалақазақтардың бірінші ұрпағы қазақ тілінде сөйлеу білген, ал екінші ұрпағына ол [[ана тілі]] болып кетті. Сонымен қатар «шалақазақтар» деп [[найман]]дардың Мәмбет руының бір тармағы мен сарыбағыш тайпасының абла руының [[Қырғыздар|қырғызданып]] кеткен қазақтарын атайтын еді. Қазіргі шалақазақтардың тарихи шалақазақтарға еш қатысы жоқ<ref name="time">{{мақала|авторы=Тулеген Байтукенов|тақырыбы=Паршивая овца не пожалеет и отца|сілтеме=http://www.time.kz/news/archive/2010/05/27/16199|басылым=«Время»|түрі=газет|жыл=27 мамыр 2010}}</ref>.

== Қазіргі замандағы шалақазақтар ==
Қазіргі Қазақстанда шалақазақтар деп орыс мәдениетіне еніп кеткен, орыс мектептерінде оқып, орыс рухымен тәрбиеленген, орысша сөйлеп, ой толғайтын адамдарды атайды. Өзін «нағыз қазақ» санайтындардың арасында шалақазақтарға деген сенімсіздік, олардың «кемістігі» туралы пікір қалыптасқан<ref name="camonitor" />.

Қазақ ұлтшыл-[[Патриотизм|патриоттарының]] көзінде қазақ тілін білмей, өзінің ұлтына қатыстығын жоққа шығаратындар да, мойындайтындар да «шалақазақ» саналады. Ұлтшыл патриоттардың негізгі талабы — бүкіл орыстанған қазақтар мен өзге ұлт өкілдерінің [[Қазақстан]]ның мемлекеттік тілі — қазақ тілін меңгеруі. Қазақ жазушысы [[Смағұл Елубай]]дың айтуынша, орыс тілінің мемлекеттік тілмен теңдігіне сілтейтіндер «20 жыл ішінде қазақша сәлемдесуді де үйренген жоқ немесе үйренгісі келмейді», ұлтшылдардың көпшілігі қазақ тілі мен орыс тілінде еркін сөйлей алады, ал тіл реформаларына қарсылық танытқан орыстілділер тек қана орыс тілін меңгерген<ref>{{мақала|авторы=Игорь Хен|тақырыбы=Смагул Елубай: Вся проблема в обрусевших казахах? «Многие наши собратья забыли о том, кто они и откуда»|сілтеме=http://old.camonitor.com/archives/1037|баспасы=Central Asia Monitor|жыл=07.10.2011}}</ref>. «Егер барлық орыстілділер республиканың екі негізгі тілін қолдана білгенде, тілдік мәселе өздігімен шешілетін еді», — деді Смағұл Елубай.

Талғат Мамырайымовтың пікірінше, [[КСРО|кеңестік дәуірде]] қазақ мәдениеті «мешеу», ал орыс мәдениеті «озық» деп танылғандықтан, қарапайым халық пен зиялы қауымның арасында «олқылық комплексі» пайда болған. Кеңес Одағы заманында қазақша сөйлеу, қазақ мәдениетінің иесі болу «дөрекі» саналатын, орыс тілін білмеу «мәмбеттіктің» белгісі және қызмет сатысында жоғарылауға кедергі болды<ref>{{мақала|автор=Талғат Маймырайымов|тақырыбы=В защиту некоторых «шала-казахов» и здравого национализма|сілтеме=http://www.sarap.kz/index.php/ru/pol-ob/et-gos/203-v-zashchitu-nekotorykh-shala-kazakhov-i-zdravogo-natsionalizma.html|баспасы=Казахстанский центр гуманитарно-политической конъюнктуры|жыл=20.02.2009}}</ref>.

Болат Жанаевтың айтуынша, «қазақтілділер мен орыстілділер арасындағы алшақтық асыра көрсетілген», себебі көп шалақазақтың «нағыз қазақ» тума-туыстары бар және олар жастайынан олардың дәстүрлерінен үлгі алып өседі<ref name="time" />.

== Шалақазақ тілі ==
«Шалақазақ тілі» деп орыс тілінен көптеген сөздер кірген қазақ тілін атайды. Украинадағы [[суржик]] пен Беларусьтегі [[трасянка]]ға ұқсас. «31 арнаның» оқушылар арасындағы сауалы бойынша, ең көп тараған шалақазақ тілінің сөздері болып «грузить етпе», «мешать етпе», «поздравить ету» және т. б. сөздер танылды<ref>{{мақала|тақырыбы=Составлен рейтинг самых популярных шала-казахских фраз|сілтеме=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sostavlen-reyting-samyih-populyarnyih-shala-kazahskih-fraz-208723/|баспасы=tengrinews.kz|жыл=21 ақпан 2012}}</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

← Ескі түзетулер	19:38, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Шалақазақтар - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Sibom: /* Терминнің пайда болуы */clean up, replaced: мая → мамыр using AWB