Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:14:43Z

1 түзету

37.150.166.150: қате

2014-09-16T16:16:58Z

қате

Жаңа бет

[[Сурет:Bcrablmet.jpg|thumb|right|200px|FISH әдiсінің қолданылуы]]
[[Сурет:NHGRI human male karyotype.png|thumb|right|200px|Адамның еркек кариотипі]]

'''Цитогенетика''' ({{lang-el|cytos}} — жасуша және генетика) — тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтарын жасушалық және субжасушалық деңгейде зерттейтін ғылым; [[цитология]] мен [[генетика]]ның арнаулы саласы.

Цитогенетиканың негізгі зерттеу нысаны — бөлінетін және бөлінбейтін [[клетка]]лардағы [[хромосома]]лар, олардың табиғи [[морфология]]сы, құрылымдық және [[химия]]лық табиғаты, атқаратын қызметі мен әр түрлі күйде болуы.

Цитогенетиканың бөлімдері:
*Өсімдіктер цитогенетикасы;
*Жануарлар цитогенетикасы;
*Адам цитогенетикасы.

==Тарихы==

Цитогенетика 20 ғ-дың басында [[Мендель]] заңдарының қайта ашылуынан кейін, яғни, цитол. тұрғыдан дәлелдеу қажеттілігінен туындады. Бұл кезеңде [[хромосома]]ның морфологиясы туралы және олардың мейоз, митоз процестеріндегі рөлдерін көптеген зерттеушілер дәлелдеген болатын (орыс ғалымдары И.Д. [[Чистяков]], [[1872]]; П.И. [[Перемежко]], [[1878]]; неміс ғалымдары Э.[[Страсбургер]], [[1875]]; В.[[Флемминг]], 1882; Т.[[Бовери]], О.[[Гертвиг]], [[1884]]). Сондай-ақ Цитогенетиканың жеке ғылым болып дамуына [[Ресей]] ғалымы Г.А. [[Левитский]]дің “''Тұқым қуалаудың материалдық негізі''” ([[1924]]) және неміс ғалымы К.[[Беларан]]ың “Тұқым қуалаудың цитологиялық негіздері” ([[1934]]) атты ғылыми еңбектері де септігін тигізді. Цитогенетика ғылымының көмегімен ажырау, тәуелсіз тұқым қуалау заңдылықтарының, гендердің тіркесуі және кроссинговер процестерінің цитол. дәлелдемелері анықталды.

Цитогенетика әдістері арқылы өсімдіктер, жануарлар және адам [[хромосома]]ларының мейоз және [[митоз]] процестеріндегі құрылымдары, олардың саны белгілі болды. Сондай-ақ, адамдағы хромосомалық аурулардың табиғаты да осы Цитогенетика әдістерімен анықталып, сипатталды. Цитогенетика [[электрон]]ды [[микроскоп]]ияда, радиоактивті изотоптау әдістерінде, [[микрофотометрия]]да қолдану хромосома құрылымын және хромосоманың репликация, транскрипция және трансляция процестеріндегі қызметтерін зерттеуге мүмкіндік берді.

20 ғасырдың 70-жылдарынан Цитогенетика ғылымы [[хромосома]]ның құрылымын және қызметін молек. деңгейде зерттей бастады. Цитогенетика ғылымының нәтижелері әр түрлі организмдердің кариотиптерінің эволюциясын түсінуге көмектеседі.<ref>''[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]''</ref>

==Қазақстандағы цитогенетика==

Қазақстанда кейбір Цитогенетикалық мәселелер 20 ғ-дың 30-жылдары зерттеле бастады. Жаздық бидайдың бірнеше сортының моносомалық линиялары шығарылды; жануар жасушасы хромосомасының тұқымдық және өзіндік ерекшеліктері анықталды; [[хромосома]] санындағы ауытқулардан болған тұқым қуалайтын аурулар жүйелі түрде зерттелуде; ісіктің радиацияны сезгіштігіне, ондағы өзгерістерге, сондай-ақ уытты ісік жасушасының хромосомасындағы құбылыстарға сипаттама берілді.

Цитогенетикалық мәселелермен Қазақстанда Жалпы [[генетика]] және [[цитология]] ғылыми-зерттеу институты, ґсімдіктер физиологиясы, генетикасы және [[биоинженерия]]сы институты, т.б. ғыл.-зерт. мекемелері, [[ҚазҰУ]]-дің биология факультеті шұғылданады.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref><ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік.
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Цитология]]
[[Санат:Генетика]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Цитогенетика - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

37.150.166.150: қате