https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A6%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80Циклоалкандар - Түзету тарихы2026-04-18T15:14:44ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A6%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80&diff=46221&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:25:35Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A6%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80&diff=46220&oldid=prevНұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық2015-10-19T04:24:43Z<p><a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/Cat-a-lot&action=edit&redlink=1" class="new" title="Уикипедия:Гаджеттер/Cat-a-lot (мұндай бет жоқ)">Cat-a-lot</a>: Аласталуда... <a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9E%D2%9B%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B&action=edit&redlink=1" class="new" title="Санат:Оқулық (мұндай бет жоқ)">Санат:Оқулық</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>Қаныққан [[көмірсутектер|көмірсутектердің]] тағы бір тобына циклоалкандар жатады.<br />
Циклоалкандар — [[құрам|құрамындағы]] көміртек [[атомдар|атомдары]] өзара дара [[байланыс|байланыстар]] арқылы байланысқан, жалпы формуласы С<sub>n</sub>Н<sub>2n</sub> болатын циклді қаныққан көмірсутектер.<br />
<br />
Жалпы формуладағы n ≥ 3. Циклоалкандар — [[молекула|молекуладағы]] [[көміртек]] атомдары өзара σ-байланыс арқылы жалғасқан алициклді көмірсутектер. Циклоалкандағы көміртек атомдары алкандардағы сияқты sp<sup>3</sup> гибридтелген күйде болады.<br />
<br />
Циклоалкандарды циклопарафиндер немесе нафтендер деп те атайды. Жалпы формуласынан циклоалкандар құрамының сәйкес алкандардан [[айырмашылық|айырмашылығы]] — олардың молекуласында [[сутек|сутектің]] екі атомы кем болатынын байқауға болады. Ең қарапайым циклоалкан үш [[мүше|мүшелі]] [[сақина|сақинасы]] бар циклопропан С<sub>3</sub>Н<sub>6</sub>. Келесі мүшелері: циклобутан С<sub>4</sub>Н<sub>8</sub> және циклопентан С<sub>5</sub>Н<sub>10</sub>, циклогександар С<sub>6</sub>Н<sub>12</sub>, т.б. <br />
<br />
==Циклоалкандардың изомерлері мен атаулары==<br />
Циклоалкандарды сәйкес алкан атауының алдына цикло-деген сөз қосып атайды. Егер бүйір [[тізбек|тізбектері]], яғни [[радикал|радикалдары]] болса, олардың орны көрсетіліп, аты аталады. Циклоалкандардың изомерленуі: а) циклдің құрамындағы көміртек атомдарының санына; ә) көмірсутек молекулаларындағы орынбасарлардың түрі мен олардың орындарына байланысты; б) алкендер мен класаралық [[изомер|изомері]] болады.<br />
<br />
==Циклоалкандардың табиғатта кездесуі мен алынуы==<br />
Бес және алты мүшелі циклопарафиндер (циклопентан, циклогексан) және олардың гомологтары мұнайдың кейбір түрлерінің құрамында болады. Сондықтан оларды "нафтендер" деп те атайды. Циклоалкандарды [[мұнай|мұнайдан]] бөліп алады, сонымен [[қатар]] синтездік жолмен де алады.<br />
<br />
1. Құрамындағы галоген атомдары екі шеткі [[көміртек]] атомдарында орналасқан алкандардың дигалогентуындыларына [[мырыш|мырышпен]] немесе натриймен әсер етіп алады.<br />
<br />
2. Циклоалкандар мен олардың туындыларын [[бензол|бензолды]] және оның сәйкес туындыларын катализатор қатысында гидрлеп алуға болады:<br />
<br />
::C<sub>6</sub>H<sub>6</sub> + 3H<sub>2</sub> → C<sub>6</sub>H<sub>12</sub><br />
<br />
==Циклоалкандардың қасиеттері. Физикалық қасиеттері==<br />
Циклоалкандардың алғашқы екі [[мүше|мүшесі]] циклопропан мен циклобутан газдар, кейінгілері — сұйық заттар, жоғары циклоалкандар — қатты заттар. <br />
Циклоалкандардың қайнау және балқу [[температура|температуралары]] сәйкес алкандар мен алкендерден жоғары. Алкандар сияқты бұлар да суда ерімейді.<br />
<br />
==Химиялық қасиеттері==<br />
<br />
Циклоалкандардың тұрақтылығы мен [[химия|химиялық]] [[қасиет|қасиеттері]] көбінесе циклдегі көмірсутек атомдарының санына байланысты болады. Бұл көмірсутектердің ішіндегі химиялық ең тұрақтылары — құрамында бес және алты [[көміртек]] атомы бар циклоалкандар. Циклоалкандардың көміртек атомдары sp<sup>3</sup> гибридтенген күйде болады. Молекуласының құрамында үш және төрт көміртек атомдары бар циклопропан мен циклобутандардың валенттік бұрыштары 109°28’-тан едәуір ауытқитын (кіші) болғандықтан, циклде кернеу [[пайда]] болады да, олар бес және алты мүшелі циклоалкандардай тұрақты бола алмайды.<br />
<br />
Циклоалкандардың біраз [[қасиет|қасиеттері]] алкандарға ұқсас: химиялық белсенділіктері төмен, жану және орынбасу [[реакция|реакцияларына]] түседі.<br />
<br />
Алкандардан [[Айырмашылық|айырмашылығы]] — циклоалкандар қосылу реакцияларына түсе алады.<br />
<br />
1. Цикл ашылу арқылы жүретін реакциялар (қосылу реакциялары). Циклдегі [[Айырмашылық|көміртек]] атомдарының арасындағы байланыстар үзілген жерге басқа элемент атомдары (галогендер, сутек, т.б.) қосылады.<br />
<br />
Кіші циклді [[қосылыс|қосылыстар]] үлкен циклді қосылыстарға қарағанда қосылу реакцияларына оңайлау түседі. Мысалы, гидрлену реакциясының (сутектің қосылуы) әр түрлі циклоалкандарда жүру жағдайлары (температурада) өзгеше.<br />
<br />
2. Орынбасу реакциялары. Бес және одан да көп мүшелі циклді қосылыстарға орынбасу реакциялары тән.<br />
<br />
3. Дегидрлену реакциясы айырылу реакциясына жатады. Цикло- алкандар дегидрлену ([[сутек]] бөлінетін) реакцияларына түседі. Мысалы, өршіткі қатысында циклогександы дегидрлегенде бензол түзіледі.<br />
<br />
4. Циклоалкандардың жануы. Құрамы алкандар сияқты [[көміртек]] пен сутек атомдарынан тұратындықтан, циклоалкандар да жанады. [[Оттек]] жеткілікті болса, [[нәтиже|нәтижесінде]], көміртек (IV) оксиді мен [[су]] түзіледі. <br />
<br />
Оттек жетіспесе, реакция нәтижесінде көміртек (II) оксиді немесе күйе түзіледі.<br />
<br />
Циклоалкандардың жеке өкілдері және олардың қолданылуы.<br />
ЦиклопропанС<sub>3</sub>Н<sub>6</sub> — [[газ]] тәрізді зат. Есірткілік қасиетіне байланысты [[медицина|медицинада]] қолданылады.<br />
<br />
Циклогексан С<sub>6</sub>Н<sub>12</sub> — сұйық зат, еріткіш ретінде қолданылады. Циклогексаннан циклогексанол, циклогексанон, адипин қышқылы және капролактам алады. [[Мұнай|Мұнайды]] өңдеген кезде циклогексан мен метилциклогексан бензол мен толуол сияқты [[химия|химиялық]] синтезге қажетті ароматты көмірсутектерге айналады.<ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8 </ref><br />
==Пайдалнаылған әдебиеттер==<br />
<references/><br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Химия]]<br />
<br />
{{wikify}}</div>Нұрлан Рахымжанов