Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:25:34Z

1 түзету

Салиха: /* Тарихы */

2015-11-08T11:26:54Z

‎Тарихы

Жаңа бет

'''Химия өнеркәсібі''' — ауыр өнеркәсіптің жетекші салаларының бірі, еңбек заттарын (шикізаттар мен материалдарды) өңдеуге, негізінен химиялық әдістерді баса қолданатын өндіріс салаларының кешені.
==Химия және мұнай-химия өнеркәсібі==
Іштей химия және мұнай-химия өнеркәсібі болып бөлінеді.

1. Химия өнеркәсібіне жататын салалар:
*[[кен-химия]] ([[фосфорит]], [[апатит]], калий тұзын өндіру және байыту, [[күкірт]], т.б.)
*[[негізгі химия]] (анорганикалық қышқылдар, минералдық тұздар, сілтілер, жасанды тыңайтқыштар, хлор, аммиак өндірісі)
*жасанды және синтетикалық талшықтар, синтетикалық шайырлар және пластмассалар, сыр-бояу өнеркәсібі (әк, литопон, сыр, эмаль, нитроэмаль, т.б. өндіру)
*химиялық тездеткіштер (реактивтер) және ерекше таза заттар, синтетикалық бояғыштар, фотохимия, тұрмыстық химия, химия-фармацевтика
2. Мұнай-химия өнеркәсібіне жататын салалар:
*[[синтетикалық каучук]]
*негізгі органикалық синтез өнімдерін өндіру
*[[резина-асбест]] өнеркәсібі жатады.

==Химия өнеркәсібінің салалық құрылымы==
Осыған орай химия өнеркәсібінің салалық құрылымы 4 топқа бөлінеді, олар:
*кен-химия өнеркәсібі (шикізат — фосфорит, ас және калий тұздарын, күкірт, т.б. өндіру, байыту және оларды бастапқы өңдеу)
*негізгі химия өнеркәсібі (минералдық тыңайтқыштар, қышқылдар, сілтілер, т.б. өндіру)
*полимерлік материалдар өнеркәсібі (синтетикалық шайырлар мен пластмассалар, химиялық талшықтар, синтетикалық каучук, синтетикалық бояғыштар өндіру);
*тұтыну қажеттерін қанағаттандыруға арналған өнім (фармацевтикалық дәрі-дәрмек, жуғыш заттар, фотохимия, парфюмериялық-косметикалық тауарлар) өндіру. Химия өнеркәсібінің құрамында барлығы 200-ден астам кішігірім сала мен өндіріс бар, ал оның өнімдерінің түр-түрінің атауы 1 млн-ға жетіп отыр.
==Тарихы==
Химия өнеркәсібі саласы дүние жүзінде тұңғыш рет [[Германия|Германияда]] 19 ғасырдың аяғында дүниеге келді. 20 ғасырдың 50 — 70-жылдардың басы химия өнеркәсібінің дәуірлеген “алтын ғасыры” болды. Бұл кезеңде мұнай-газ шикізатын пайдаланушы өндірістің өркендеуімен байланысты осы сала әлемде неғұрлым жоғары қарқынмен дамыды. Әлемнің өңдеуші өнеркәсібінде химияның үлесі 20 ғасырдың 2-жартысында 8 — 9%-дан 12 — 15%-ға дейін өсті. Қазіргі кезде химия өнеркәсібі әлемді негізгі 4 аймаққа бөліп тұр. Олар — [[АҚШ]], [[Батыс Еуропа]], [[ТМД елдері]], [[Жапония]]. Мұнда [[кенішті химия]], [[минералдық тыңайтқыштар]], негізгі химия өнімдерін, әсіресе, органикалық синтез өндіру, полимерлік материалдар шығару ерекше орын алады. 20 ғасырдың 90-жылдарының ортасында химия өнеркәсібінің әлемде өндірілген химия өнімдерінің 20%-ы АҚШ-тың үлесіне тиіп, экспорттық өнімнің 24%-ын құрады. Батыс Еуропаның барлық елдері химия өнімінің 24%-ын, Жапония 15%-ын берді. Бірақ 90-жылдардың аяғында АҚШ пен Жапонияда химия өнімін өндіру төмендеп, біріншілік Батыс Еуропа елдеріне ауысты (Химия өнеркәсібінің 40%-ы). Қазіргі кезде Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия елдері [[синтетикалық]] және [[жартылай синтетикалық]] бұйымдар өндіруге мамандануда. 21 ғасырдың бас кезінде [[химиялық шикізат]] және негізгі химияның аса маңызды өнімдерін — [[күкірт қышқылын]], [[минералдық тыңайтқыштар]] өндіру іс жүзінде тұрақталды, ал [[синтетикалық каучук]] өндіру қарқыны баяулады. Мұның себебі, өнім бірлігіне жұмсалатын көптеген химикаттар шығынының азаюына байланысты технологиялық үдерістердің жетілдірілуінде. Сонымен бірге қалған полимерлік материалдарды, ең алдымен [[синтетикалық шайырлар]], [[пластмасса|пластмассалар]], химиялық талшықтар өндіру жедел қарқынмен дамып отыр.
Кеңес өкіметі химия өнеркәсібін жедел дамытуға айрықша мән берді. 1 бесжылдық кезеңінде (1929 — 32) химия өнеркәсібінің қазіргі салаларын (синтетикалық [[аммиак]] және оны [[азот|азотты]] тыңайтқыштарға қайта өңдеу, органикалық шала өнімдер, күрделі [[анилин]] бояғыштар, синтетикалық каучук, пластмассалар, жасанды талшық, [[шина]] өнеркәсібін) дамытуға материалдық-техникалық негіз жасалды. 30 — 40-жылдары қазіргі заманғы қуатты химия өнеркәсібі пайда болды. Соғыстан кейінгі жылдары мұнай-газ шикізатынан синтетикалық этил спиртін өндіру игерілді. Органикалық синтез заттарын өндіруде мұнай-химиялық шикізатының үлес салмағы басым болды. КСРО минералды тыңайтқыштар өндіру жөнінен әлемде 1-орынға, [[аммиак]] пен [[күкірт]] қышқылын өндіру жөнінен 2-орынға (АҚШ-тан кейін) шықты. Қазақстанда химия өнеркәсібі жеке сала ретінде алғашқы бесжылдықтар кезінде қалыптасты. Кеңестік дәуірге дейінгі кезеңде Қазақстанда [[Шымкент дермене]] ([[сантонин]]) зауыты (1883), сабын қайнататын, желім қайнататын ұсақ кәсіпорындар жұмыс істеді. 1930 — 40 жылы Ақтөбе химиялық комбинат, “[[Аралсульфат]]” комбинат, ірі [[фосфорит]] кені — “[[Қаратау]]” комбинат, [[Қарағанды синтетикалық каучук]], [[Қостанай синтетикалық талшық]] зауыттары салынды. 1950 — 60 жылдары Қазақстанда осы заманғы химиялық индустрияның негізі қаланды. Жамбыл суперфосфат, Гурьев химиялық зауыттары, [[Шымкент]] гидролиз және [[фосфор]] тұздары зауыттары, [[Ақтөбе ферроқорытпа]], [[Шымкент газ-бензин зауыттары]] іске қосылды. Қазақстан анорганикалық және органикалық тектегі пайдалы қазынды кеніштеріне бай. Олар химия өнімінің алуан түрлерін алу үшін шикізат көзі болып табылады. Сала үшін 1992 — 94, 1998 жылдар неғұрлым дағдарысты кезең болды. 1999 жылдан 2004 жылға дейін химия өнеркәсібі өндірісінің көлемі айтарлықтай өсті. 2005 жылы химия өнеркәсібі орындары 54,3 млрд. теңгенің өнімін өндірді. Қазіргі кезде “[[Қазфосфат]]” ЖШС-нің бөлімшесі республикада химия өнімін өндіруші аса ірі кәсіпорын болып табылады, ол 2005 ж. 83,4 мың т өнім шығарды, мұның өзі 1995 жылғыдан 1,7 есе, ал 2000 жылғымен салыстырғанда 5,4 есе көп. 90-жылдардың ортасынан бастап елде илеуіштер, хромды [[ангидрид]], [[хром]] тотығын өндіру қолға алынды. 2005 жылы олардың көлемі 1995 жылғы деңгейден 1,8 — 2,4 есе асты. 1995 — 2005 жылы республиканың 5 мұнай-химия кәсіпорны қызметін қалпына келтірді. Бұл кәсіпорындар таяу шет елдердің өнімдеріне ұқсас [[полистирол]], [[полипропилен]], резина-техникалық бұйымдар, шина өнімдерін шығарады. 2003 жылы [[Ақтау пластмасса зауыты|Ақтау пластмасса зауытында]] өндіріс жолға қойылды. 2005 жылы пластмассадан құбырлар мен шлангалар өндіру 2000 жылғымен салыстырғанда 12,9 есе көбейді. 2005 жылы “[[Интеркомшина]]” АҚ камералар, резина бұйымдарын, шиналар шығару өндірісін іске қосты. Резина-техникалық бұйымдар шығаратын “[[Сараньрезинотехника]]” ААҚ мен “[[Қарағандырезинотехника]]” ЖШС кәсіпорындары тапсырыскерлермен тікелей шарттар бойынша тұрақты жұмыс істеп келеді. Қазақстан химиясының құрылымында полимерлік химияға қарағанда негізгі химияның үлесі басым. Еліміздің негізгі химиясы қышқыл, химиялық қосылыстар, [[фосфор]] мен минералдық тыңайтқыштар өндіреді. Химия-фармацевтика өнеркәсібі, негізінен алғанда жаңадан құрылып, басқа салаларға қарағанда жылдам дамуда. Ең үлкен “[[Химфарм]]” зауыты [[Шымкент|Шымкентте]] орналасқан. Ол Қазақстандағы дәрі-дәрмектің 3/5 бөлігін шығарады. [[Алматы]], [[Қаскелең]], [[Семей]] және [[Павлодар|Павлодарда]] ірі кәсіпорындар жұмыс істейді. Полимерлер алынатын шикізатқа мұнай өнімдері, табиғи және ілеспе газ жатады. [[Ақтау]] зауыты полистирол, [[Атырау]] зауыты полиэтилен мен полипропилен шығарады. Резеңке бұйымдары өндірісінің негізгі орталықтары — [[Саран]] (металлургия үшін конвеер таспаларын шығару) және [[Шымкент]] (автомобиль мен а. ш. техникасы үшін шина жасау). Фосфоритті [[Қаратау]] мен [[Жаңатас|Жаңатаста]] өндіріп ұсақтайды да [[Тараз|Таразда]] фосфор тыңайтқышын шығарады. Азот өндірісі [[Ақтау]] мен Теміртауда; күкірт қышқылы ауыр металдардың металлургияның орталықтарында (Жезқазған, Балқаш, Өскемен, Риддер); уран алатын орталықтарда (Степногор, Ақтау), фосфатты тыңайтқыштар өндірісі орталықтарында (Тараз) шығарады. Хром қосылыстары зауыты Ақтөбеде орналасқан. Оның өнімдерін негізгі тұтынушылар — түсті металлургия, тері илеу және лак-бояу өнеркәсібі, ал шет елдерде АҚШ-тың, Ресейдің, Ұлыбританияның кәсіпорындары. <ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref>

==Сілтемелер==
<references />
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Химия]]

← Ескі түзетулер	18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Химия өнеркәсібі - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Салиха: /* Тарихы */