https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8BХимиялық элементтерді жіктеудің алғашқы қадамдары - Түзету тарихы2026-04-19T19:46:42ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B&diff=45051&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:25:27Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B&diff=45050&oldid=prevНұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық2015-10-19T04:24:42Z<p><a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/Cat-a-lot&action=edit&redlink=1" class="new" title="Уикипедия:Гаджеттер/Cat-a-lot (мұндай бет жоқ)">Cat-a-lot</a>: Аласталуда... <a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9E%D2%9B%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B&action=edit&redlink=1" class="new" title="Санат:Оқулық (мұндай бет жоқ)">Санат:Оқулық</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Ғылым]]ның кез келген саласында деректердің жиналып молаюына [[байланыс]]ты, оларды жіктеп, жүйелеу мен өзара [[байланыс]]тарын айқындау [[жұмыс]]ы жүреді.<br />
<br />
Химиялық элементтерді жіктеудің қажеттігі туды, себебі олардың саны XIX ғасырдың басынан біртіндеп арта бастады. Сондықтан оларды [[қасиет]]теріне қарай топтастыру [[жұмыс]]ы басталды. Жіктеу элементтерді [[металдар]] мен [[бейметалдар]]ға бөлуден басталды; оны шведтің ұлы ғалымы [[Й.Я. Берцелиус]] жүзеге асырды. Олардың генетикалық [[қатар]]лары мынадай:<br />
<br />
[[металдар]] → негіздік [[оксидтер]] → [[Негіздер|негіз]]<br />
[[бейметалдар]] → қышқылдық [[оксидтер]] → [[Қышқылдар|қышқыл]]<br />
<br />
Енді нағыз металл мен бір бейметалды алып, олардың өздерінің және [[қосылыс]]тарының қасиеттерін салыстыра [[Сипаттама|сипаттайық]]: мысалы, [[натрий]] мен [[күкірт]]ті алсақ:<br />
<br />
1) [[Натрий]] - металл, металдық жылтыры бар, электр тоғы мен жылуды жақсы өткізеді. Ал [[күкірт]] - сары түсті [[ұнтақ]] зат, бейметалл - [[жылу]] мен электр тоғын өткізбейді.<br />
<br />
Ал қосылыстарының қасиеттерін салыстырып көрсек:<br />
<br />
2) [[Натрий оксиді]] Na<sub>2</sub>О - негіздік оксид, оған суда еритін негіз (сілті) сәйкес келеді (NaOH).<br />
<br />
Күкірт оксидтері SО<sub>2</sub>, SО<sub>3</sub> қышқылдық оксидтер, оларға қышқылдар H<sub>2</sub>SО<sub>3</sub>, H<sub>2</sub>SО<sub>4</sub> сәйкес келеді.<br />
<br />
3) Оксидтерінің химиялық қасиеттерін еске түсірсек:<br />
Na<sub>2</sub>О + Н<sub>2</sub>О = 2NaOH <br />
Na<sub>2</sub>О + SО<sub>3</sub>= Na<sub>2</sub>SО<sub>4</sub><br />
Na<sub>2</sub>О + H<sub>2</sub>SО<sub>4</sub>= Na<sub>2</sub>SО<sub>4</sub>+H<sub>2</sub>О<br />
<br />
SО<sub>3</sub>+H<sub>2</sub>О=H<sub>2</sub>SО<sub>4</sub><br />
SО<sub>3</sub>+CaO = CaSО<sub>4</sub> <br />
SО<sub>3</sub>+2NaOH = Na<sub>2</sub>SО<sub>4</sub>+H<sub>2</sub>О<br />
<br />
4) Қышқылдарды анықтайтын [[индикаторлар]]:<br />
<br />
көк [[лакмус]] → қызарады<br />
[[метилоранж]] → қызарады<br />
<br />
Негіздерді анықтайтын индикаторлар:<br />
<br />
метилоранж → сарғаяды<br />
фенолфталеин → [[таңкурай]] түске боялады<br />
<br />
Осы екі үлкен [[қатар]]дан басқа олардың аралығында орналаса алатын қосылыстарының қасиеттері екіжақты [[элемент]]тер де көптeн табыла бастады (Zn, Al, Be).<br />
<br />
Бериллий оксиді тұз қышқылымен әрекеттескенде негіздік оксидтің қасиетін көрсетеді:<br />
<br />
::ВеО + 2HCl = ВеСl<sub>2</sub>+ Н<sub>2</sub>O <br />
::ВеО + 2NaOH= Na<sub>2</sub>BeO<sub>2</sub>+ Н<sub>2</sub>O<br />
<br />
Екінші [[реакция]]да ВеО қышқылдық оксидтің қасиетін көрсетіп, екідайлылық танытады.<br />
<br />
Екідайлы оксид пен гидроксид түзетін металдардың өздері де екі түрлі [[қасиет]] көрсетеді; мысалы, беткі [[қабат]]ы жаңадан тазартылған [[алюминий]] кесегі қышқылмен де, сілтімен де [[сутегі]]н бөле [[әрекет]]теседі.<br />
<br />
::2Al+6NaOH=2Na<sub>3</sub>AlO<sub>3</sub>+3H<sub>2</sub>↑<br />
::2Аl+6НСl=2АlСl<sub>3</sub>+ЗН<sub>2</sub>↑<br />
::Аl<sub>2</sub>O<sub>3</sub>+6НСl=2АlСl<sub>3</sub>+ЗН<sub>2</sub>O <br />
::Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>+6NaOH=2Na<sub>3</sub>AlO<sub>3</sub>+3H<sub>2</sub>O<br />
<br />
Оксидіне сәйкес гидроксиді де екідайлы қасиет көрсетеді.<br />
<br />
::Аl(OН)<sub>3</sub>+ЗНСl=АlСl<sub>3</sub>+ЗН<sub>2</sub>O <br />
::Al(OH)<sub>3</sub>+3NaOH=Na<sub>3</sub>AlO<sub>3</sub>+3H<sub>2</sub>O<br />
<br />
Осы [[мысал]]дардан элементтерді [[металдар]] мен [[бейметалдар]] деп нақты бөлуге болмайтынын көреміз.<br />
<br />
Табиғатта қасиеттері ұқсас элементтер кездеседі, оларды элементтердің табиғи топтары деп атайды. Мысалы, [[галогендер]] — [[фтор]], [[хлор]], [[бром]], [[йод]]. Олардың [[молекулалар]]ы екі атомды, нағыз бейметалдар (Ғ<sub>2</sub>, Cl<sub>2</sub>, Br<sub>2</sub>, I<sub>2</sub>).<br />
<br />
Олардың барлығы ұшқыш сутекті қосылыстар береді, ерітінділері қышқылдар. Салыстырмалы атомдық массаларының мәндері артқап сайын әлементтердің белсенділіктері кемиді.<br />
<br />
Галогендер сияқты элементтердің тағы бір табиғи тобы - '''халькогендер'''. Олардың салыстырмалы [[сипаттама]]ларын қарастырамыз.<br />
<br />
Халькогендердің [[химиялық реакциялар]]дағы белсенділіктері галогендерге карағанда төмендеу. Салыстырмалы [[атомдық масса]]лары артқан сайын сутекті [[қосылыс]]тарының тұрақтылығы кемиді, ал оксидтері - қышқылдык оксидтер, оларға сәйкес қышқылдарының қышқылдылығы әлсірейді.<br />
<br />
Қасиеттері карама-қарсы топсілтілік металдар тобы — [[литий]], [[натрий]], [[калий]], [[рубидий]], [[цезий]]. Бұлардың молекулалары бір атомды, өте активті, оңай балқитын, сумен шабытты әрекеттесетін, қосылыстарында бір валенттілік көрсететін [[әлементтер]].<ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің сыныбына арналған оқулық. Усманова М.Б., Сақариянова Қ.Н. –Алматы: Атамұра, 2009. - 216 бет. ISBN9965-34-887</ref><br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
<br />
[[Санат:Химия]]<br />
<br />
<br />
{{Chem-stub}}</div>Нұрлан Рахымжанов