https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A5%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80Хелатты шайыр - Түзету тарихы2026-04-18T14:54:16ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A5%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80&diff=45289&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:25:29Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A5%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80&diff=45288&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-06-14T03:52:24Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Хелатты шайыр''' - металдардың иондарын байланыстырып, әр<br />
түрлі дәрежедеп кешенді қосылыс тұзе алады. Мұндай иониттерді<br />
кешенді қосылыс тұзуге бейім тоиты қалыпқа енгізу арқылы алады,<br />
мысалы, [[шарап]], [[лимон]] сияқты қышқылдарға көптеген [[металл]] иондарымен тұрақты кешенді қосылыс тұзетін [[лигандалар]]. Белплі бір<br />
ионды сұрыптап алуга қабілетті [[ионит]] тобының енпзілуі де мүмкін.<br />
Мысалы, құрамында CH2-SH тобы болатын шайырлар нашар еритін<br />
сульфидті тұзетін катиондарды таңдап байланыстырады. [[Иониттер]]<br />
[[биология]]лық және [[физиология]]лық маңызды заттардың көптеген<br />
қоспаларындшы электролиттерді [[электролит]] еместерден бөлуге<br />
мүмкіндік береді. [[Катионы]] мен [[анионы]] бар баганаларды [[параллель]]<br />
және тізбектей орналастыра жалғаудың нәтижесінде нәсептің<br />
жүзден астам құрамдас бөлікгері алынды. [[Амион]] [[қышқылдық анализатор]] деп аталатын [[амин]] қышқылдарын талдауға арналған<br />
арнаулы хроматографтар да бар. Өткен тарауда (7) айтылғандай,<br />
иониттерді сынаманы эзірлеу кезінде пайдаланады. Олардын<br />
кемепмен талданатын қоспадан өте аз мөлшердеп бөліктерді бөліп<br />
алып, оларды жинақтайды.<br />
[[Ион]] хроматографиясына да қозғалысты фаза ретінде қышқылдардың, непздердің, электролиттердің және басқа да қоспалардың<br />
ерітінділерін пайдаланады. Ондағы иондардың, сутек нонының концентрациясын рН, ион күшін, қоспа түрін және баскаларды әзгерте<br />
отырып, жүйенін сүрыптаушылығын езгертуге болады. Шаймалықтағы рН мэні әлсіз иониттердің алмасу көлеміне ыкпал етеді, ол<br />
үшін алмасуға бейім иондық орта санын не арттырады, не кемітеді.<br />
тұзілетін кешенді қосылыстағы беріктік айырмашылығы,<br />
ион алмасу хроматографиясының сұрыпталуына әсер етеді. Сирек<br />
жер элементтері La<sup>3+</sup>. Се<sup>34</sup>, Eu<sup>3+</sup>, Cd<sup>3+</sup>, Cd<sup>3+</sup>, Tb<sup>3+</sup>, Сг<sup>3+</sup>, Tm<sup>3+</sup>,<br />
Lu <sup>+</sup> [[катион]] алмастырғыштармен шамалас әрекеттеседі, өйткені<br />
олардың заряды бірдей және <sup>ион</sup> радиусы шамалас. [[Лимон қышқылы]]н шаймаға косқан кезде Бұл элементтермен нитратты кешен<br />
(комплекс) тұзіледі де, олар бірінен кейін бірі шаймаланады.<br />
==Қолданылуы== <br />
Ионалмасу хроматографиясындағы әдістер непзінен иондарды жіктеп бөлу үшін, оларды [[микрокомпьютер]] көмепмен<br />
жұмыс істейтін [[ион]]дық хроматографиялык бағанага енгізеді, сосын<br />
шаймалап кұрылымдык бөлікті анықтайды.<br />
Жоғарыда кетірілген лабораториялык жағдайда лантаноидты<br />
кенді өндірістік өңдеу жүйесі іске асырылады.<br />
Изотоптарды ионалмасу одісі бойынша бөліп алу жолдары<br />
бұрынан белплі. Мысалы, N және N изотоптардың NH<sub>4</sub><br />
+ [[катион]]<br />
түріндеп сульфошайырда бөлуге болады, өйткені NH<sub>4</sub><br />
+ [[катион]]ы<br />
5NH<sub>4</sub><br />
+ катионынан нашар сорбцияланып, ертерек шайылады.<br />
Соңғы кездеп нақ осы саладағы теңдесі жоқ жаңалықтардың<br />
бірі - [[ащы]] суды түщылау. Әдетте, оны жүзеге асыру үшін сонша<br />
суды қайнатып, буға айналдырып, сосын оны суға айналдырады.<br />
Бұган қыруар [[отын]], [[қуат]], [[күшті]] қазандық керек. Ал [[ион]] арқылы ащы<br />
суды өткізсе, онда иондар алмасып, су тұщыланады. Ондағы иондарды да өте оңай әуелп қалпына келтіреді. Демек. бұл әдіс әрі<br />
арзан, әрі тиімді, әрі жеңіл жүрпзіледі.<br />
Сол сияқты [[ион]] алмасу құбылысын нашар еритін қосылыстарды<br />
ерітіндіге айналдыруға қолдануға болады. Ол үшін нашар еритін<br />
қоспа сүзпнің ішінде иониді бар бағанада тепе-теңдік орнағанша<br />
ұстайды, кейде ол арқылы жай өткізеді:<br />
MX + HR = MR + Н+ - X<br />
немесе<br />
MX + HOR + М<sup>+</sup> + ОН<sup>~</sup> + XR<br />
Содан кейін құрамын кері сорбциялайды. Осы туста [[барий сульфаты]] мен [[күміс]] хлоридінің де [[ион алмасу]] ерітіндшері арқылы<br />
алынатынын ескерген жөн.<br />
[[Ион алмастырғыш]] шайырларды, әсіресе [[ион алмастыргыш]] мембраналарды электрохимиялық әдістерге пайдалану жағы іздестірілуде.<br />
Соңғысы [[ион алмастырғыш]]тың да, сүзпнің де қасиетін атқарады, яғни ол бір косылыстан тек [[катион]]ды алмастырып, м [[анион]]ды<br />
алмастырмайды немесе керісінше. Қажетті қосылысты бөліп алуга<br />
мүмкіндік береді. Атап айтқанда, Мұндай жарғақ көмепмен аса<br />
сілтіні не кышқылды әзірлеуге болады. Осы негізде теңіз суын<br />
тазалайтын қондырғы күрастырылады.<br />
Қорыта айтқанда, ИХ талдаулық және [[технология]]лық бағытта<br />
непзп мына жұмыстар қамтылады: касиеп жағынан жакын элементтердің [[катион]]дары мсн [[анион]]дарын бөлу: зияны бар немесе керексіз<br />
[[иондар]]дан тазалау; талдауға қажетті элементтерді бөліп алып.<br />
олардың концентрациясын (мөлшерін) арттыру; табиғи косылыс<br />
құрамындағы болмашы қоспаны байыту; ағын және өндірістік<br />
суларды тазарту; ерітіндідеп тұздардың қосынды мөлшерін анықтау; ащы суды түщылау; қышқылдарды, сілтілерді, тұздарды алу,<br />
шашыранды және сирек элементтерді бөліп алу.<ref>Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық . II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Аналитикалық химия]]<br />
[[Санат:Химия]]</div>ArystanbekBot