https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8-%D0%92%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8BХарди-Вайнберг заңы - Түзету тарихы2026-04-19T06:41:23ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8-%D0%92%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B&diff=51173&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:26:48Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8-%D0%92%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B&diff=51172&oldid=prevArystanbekBot: /* top */clean up, replaced: туылған → туған using AWB2016-03-23T17:08:47Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span>clean up, replaced: туылған → туған using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Харди-Вайнберг заңы.''' Популяцияның генетикалык құрамын аныктау үшін ондағы аллельдер мен генотиптің ([[гомозигота]], [[гетерозигота]]) типін таситын даралардың санын білу қажет. Осы мақсатта [[1902]] жылы ағылшын математигі Г. Харди және немістің дәрігер-генетигі Г. Вайнберг бір-біріне байланыссыз "таза популяцияда" гендердің және генотиптердің таралу жиілігін анықтады. Олар болашақ ұрпақ популяциясының генетикалык құрамы қандай болатынына есептеулер жүргізіп, генетикалык тепе-теңдік заңын ашты. "Таза популяция" деп сан жағынан өте үлкен, еркін будандаса алатын, сыртқы орта факторлары ([[мутация]], сұрыптау, оқшаулану, т.б) әсер етпейтін популяцияны айтады.<br />
Харди-Вайнберг заңы "Даралар еркін будандаса алатын үлкен таза популяцияларда доминантты жөне рецессивті аллельдердің, генотиптердің сандық жиілігі" ұрпактан-ұрпакка өзгеріссіз тұрақты беріліп отыратынын көрсетеді.<br />
Егер популяцияның генофондысы мысал ретінде, А жөне а гендерінің жүп аллельдерінен түрса, онда А геннің популяцияда көріну жиілігі р-ға, ал а геннід жиілігі g-ға тең, сонда популяциядағы осы екі аллельдің арақатынасы мына формулаға сәйкес келеді:<br />
{{Start citation }}<br />
рА + ga = 1 (1).<br />
{{End citation}}<br />
Осы формуланың екі бөлігін квадраттасақ: <br />
{{Start citation }}<br />
(рА + ga)<sup>2</sup> = 1<br />
{{End citation}}<br />
енді жакшаны алгебралык жолмен ашатын болсақ, біз генотиптердің жиілігін көрсететін формула аламыз:<br />
{{Start citation }}<br />
р<sup>2</sup>АА + 2pgAa + g<sup>2</sup>aa = 1 (2).<br />
{{End citation}}<br />
Жоғарыдағы формуланың мәнін түсіндірешк. (1) және (2) теңдеудің оң жағында тұрған бір саны, популяциядағы даралардың жалпы санын көрсетсе, сол жағындағы аллельдердің жиілігі бір санының бөліктерімен белгіленеді. Мұнда р және g символдар А жөне a гендерінің екі теңдеудегі жиілігін көрсетеді. Екінші формулада АА генотипі қарастырылып отырған популяцияда р жиілігімен белгіленсе, аа генотипі g жиілігіне, ал [[гетерозигота]]лы даралар 2pg жиілігіне тең болады. Сонымен аллельдердің жиілігі белгілі болған жағдайда, популяциядағы барлық генотиптердің жиілігін анықтауға, керісінше, егер генотиптің жиілігі белгілі болса, онда аллельдердің жиілігін анықтауға болады. Осы формуланың көмегімен [[популяция]]дағы ауру таситын гетерозиготалы аллельдердің жиілігін есептеп шығаруға болады. Мысал келтірейік. Бір қаланың перзентханасында 10 жыл ішінде емірге келген 84 мың баланың 210-ында рецессивті белгі ауру бар делік. Оның генотипі аа болады. '''Харди-Вайнберг заңы''' осы мәліметтерді пайдаланып, қалада тұратын адамдар популяциясына генетикалық талдау жасауға кемектеседі. [[Популяция]]да генотипі аа ауру баланың саны 210. Ол g<sup>2</sup>-Ka тең. <br />
{{Start citation }}<br />
Vg2=210:84000=V0,0025 <br />
{{End citation}}<br />
Енді осы санды квадрат түбірден шығарып, g-дің мәнін (ауру бақылайтын геннің жиілігін) табамыз. <br />
{{Start citation }}<br />
g = g2 = J0,0025 =0,05. <br />
{{End citation}}<br />
Популяцияда ауру таситын және сау аллельдердің жиілігі бірге тең екенін біле отырып, сау аллельдің А жиілігін есептеп шығаруға болады. Сонда ga +рА = 1 немесе рА = 1 - ga. рА = 1 - 0,05 = 0,95. Харди-Вайнберг формуласына осы сандарды орнына койсақ, калада туған балалар популяциясының генотиптерінің жиілігін анықтайды. <br />
{{Start citation }}<br />
АА=р<sup>2</sup>= 0,952= =0,9025 (90,25%); <br><br />
Аа = 2pg = 2 • 0,95 • 0,05 = 0,095(9,5%);<br> <br />
{{End citation}}<br />
генотиптің жиілігі аа = 2g<sup>2</sup> = 0,0025(0,25%) тең. Осыдан Харди-Вайнберг заңы популяциядағы доминантты гомозиготалы АА және гетерозиготалы Аа аллельдердің фенотипті көрінісі бірдей болғанымен, олардың жиілігін анықтауға көмектеседі. Мүнда р — доминантты аллельдің A жиілігі, g — рецессивті аллельдің а жиілігі, р<sup>2</sup> =АА — генотиптің жиілігі, g-aa — генотиптщ жиілігі.<br />
Генотиптердің жиілігі популяцияда езгеріссіз, түракты болса, онда аллельдердің жиілігі де р (А) = 0,5 және q (a) = 0,5 түракты болады. Сонымен '''Харди-Вайнберг заңы''' популяцияда "генетикалық тепе- теңдік" түріндегі күйін болжай білуге көмектеседі. Бұл заңды тек үлкен популяцияларға ғана колдануға болады.<ref>Сартаев А., Гильманов М. С22 Жалпы биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-634-2</ref><br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Биология]]<br />
<br />
<br />
{{Biosci-stub}}</div>ArystanbekBot