https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2026-04-19T06:12:25Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96&diff=11855&oldid=prev 2025-04-25T17:54:21Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">17:54, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96&diff=11854&oldid=prev 2014-06-20T12:21:07Z

<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Халықтың қоныстануының географиялық ерекшелігі'''<br /> [[Қазақстан]] халқының саны<br /> аумағының үлкендігіне сай келмейді. Халықты біркелкі қоныстандыру және үлкен аймақты<br /> игеру мүмкін емес. Сонымен бірге<br /> халықтың қоныстануына табиғат<br /> жағдайы қолайлы жерлердің тек<br /> 1 / 3 бөлігі ғана жарайды. Сондықтан да мемлекетті модернизациялау бағдарламасында негізгі рөлді халықты аумақтық ұйымдастыруға баса назар аударады. Оның дұрыс орындалуы халықтың<br /> еңбек әлеуетін тиімді пайдалануға мүмкіншілік береді.<br /> Халықты аумақтық ұйымдастыруға орналасу және қоныстану<br /> жатады.<br /> <br /> Халықты орналастыру - халықты мемлекет, облыс көлемінде,<br /> аймақ бойынша орналастыру.<br /> <br /> Халықтың қоныстануы - халықты елді мекендер бойынша орналастыру.<br /> <br /> Бұлардың бір-бірімен тығыз екендігін дәлелде.<br /> Қалалық және ауылдық елді мекендер, соған байланысты қала<br /> мен ауыл халқы деп белінеді.<br /> <br /> ==Қала халқы: қала — агломерация — мегаполис==<br /> * '''1. Қала халқы: қала — агломерация — мегаполис'''. Кез келген<br /> мемлекеттің даму барысында шешуші рөлді қалалар атқарады.<br /> Әсіресе ірі қалалар. Қалаларда адамдар көп шоғырланып, өте мықты экономикалық және интеллектуалды әлуетті қалыптастырады. Бұл процесс қалалардың өсуіне және ауыл шаруашылығының<br /> дамуына себебін тигізеді. Өнеркөсіп, ғылым, білімнің өркендеуі ірі<br /> қалалардың экономикалық есуінің діңгегіне айналды. Қалалар және<br /> оларды қосатын жолдар аумақтың сүйенетін қаңқасы тәрізді.<br /> <br /> Ірі қалалар - адамның шығармашылық әлуетін дамытуға мүмкіншілік<br /> береді. Қалалықтар қызмет түрінің көптеген түрлерін пайдаланып, жайлы<br /> қоныстанған және мәдениеттілігі жоғары болып келеді. Сондықтан болар, дүние жүзінің барлық елдеріне тән үрдіс - адамдардың қалаға жылжуы.<br /> <br /> Қалалардың қалыптасуын және дамуын ''урбандалу'' деп атаймыз ({{lang-la|urbanus}} - қалалық).<br /> <br /> * 1) қаланың және халқының өсуі;<br /> <br /> * 2) қалалық тіршіліктің өркендеуі;<br /> <br /> * 3) орналасудың жаңа түрінің пайда болуы.<br /> Қалалық орналасудың тарихи қалыптасқан 3 формасы бар.<br /> Қала, қалалық [[агломерация]] және [[мегаполис]].<br /> <br /> ''Қалалар'' [[Қазақстан]] жерінде ежелгі дүние кезеңдерінде қалыптасқан жоспарлы [[экономика]] тұсындағы урбандалу саны жағынан<br /> қалалар мен халық саны өсті. Қала және қала типтес ауылдар<br /> көбінесе бір кәсіпорын маңында (зауыт, фабрика, кен орны) калыптаса бастады. Экономикалық дағдарыс тұсында көсіпорындардың<br /> жабылуы қала тіршілігінің де жойылуына алып келді. Осыған орай<br /> мемлекеттің күшімен көптеген қала типтес кенттер біртіндеп ауылға<br /> айналды. Қазіргі таңда 86 қала және 35 кент бар. Қалалар тұрғын<br /> санына, атқаратын қызметіне және елді модернизациялаудағы<br /> реліне қарай бөлінеді.<br /> <br /> Қала қызметі - қаланың негізгі қызметі. Олар қаланы қалыптасатын және қалаға қызмет көрсететін салаларға бөлінеді.<br /> <br /> ''Қаланы қалыптастырушы қызметі'' - негізгі. Бұл қаланың мамандығы, яғни сол үшін негізі қаланған. Қаланы қалыптастыруға<br /> өнеркәсіп, көлік, сауда, әкімшілік, мәдениет, ғылым, туризм және<br /> әскери қызметтер жатады.<br /> <br /> Қалаға қызмет көрсету - қаланың өмір сүруін қамтамасыз етеді.<br /> Олар үй - коммуналды шаруашылық, қала көлігі, кейбір кәсіпорындар (мысалы, нан зауыты), сауда, денсаулық сақтау, тұрмыстық қызмет көрсету.<br /> <br /> Қала халқының саны мен қызметі арасында тығыз байланыс<br /> бар. Қала ұлғайған сайын қызметі көбейе бермек. Керісінше<br /> қызметтің пайда болуы қаланың есуіне әсері бар. Мысалы, [[Астана]].<br /> Елді модернизациялауда ерекше релді:<br /> <br /> * 1) [[Астана]] мен [[Алматы]] атқаруда.<br /> <br /> * 2) Ұлттық мәні бар кемекші қалалар (облыс орталықтары).<br /> Барлық қалалар мен кенттер - ''қалалық орналасу тармағын құрайды''.<br /> <br /> Енді өздерің байқағандай Қазақстанда ұсақ қалалар басым.<br /> Бірақ қалалықтардың 4/5 (халықтың 40%) үлкен қалада өмір сүруде. Олардың міндеті халықтың орналасуын жақсарту, өмір<br /> сүру деңгейін жоғарылату және мемлекетті модернизациялау, себебі кез келген қала (саны 100 мыңнан артық болса) айналасында<br /> агломерацияны қалыптастыруы мүмкін.<br /> <br /> [[Агломерация]] ({{lang-la| aqqlomerare}} - қосылу) қалалық орналасудың<br /> екінші формасы. Агломерадия негізгі қаладан ([[ядро]]) және серіктес<br /> қаладан (өндірістік, көліктік, сауда, туристік) тұрады.<br /> Арасында өндірістік, еңбек, мәдени байланыстар бар.<br /> <br /> Агломерация екі жолмен қалыптасады. Бірінші жолы суға тамған май тамшысы сияқты біртіндеп жайылып, айналасындағы елді<br /> мекендерді өзіне қаратып алады. Нәтижесінде серіктес қалалар пайда болады. Бір ядродан тұратын агломерациялар да болады. Мысалы, [[Алматы]] агломерациясы керісінше [[Қарағанды]] көмір<br /> алабы негізіндегі агломерация. Бұл жерде әрбір шахта маңында<br /> жеке елді мекендер қалыптасқан болатын. Кейіннен бірнешеуі бірігіп [[Қарағанды]] қаласын қалыптастырды (әлі күнге дейін Қарағанды<br /> бірнеше аймақтардан тұрады). Уақыт өте келе үлкен металлургия<br /> комбинатының салынуы агломерацияның екінші ядросы [[Теміртау]]<br /> қаласының пайда болуына себепші болды. Сапалы жаңа агломерациялардың пайда болуы урбандалудың сапалы өсімі. Алдағы<br /> уақытта жаңа қалалар тек агломерация құрамында болады. Оған<br /> мысал болатын Үлкен Жоба ''«G-4 Сити»''. [[Алматы]] маңында 4 серіктес қала салу.<br /> <br /> Орналасудың үшінші формасы - [[мегаполис]] ({{lang-el| meqas}} - ірі (үлкен)<br /> polis - қала). Агломерациялардың бірігуін мегаполис дейміз. Тұрғындар<br /> саны бірнеше ондаған миллионға жетеді. Мұндай жоғары үлкен қалалар<br /> [[Астана]] - [[Қарағанды]], [[Алматы]] - [[Талдықорған]], [[Шымкент]] - [[Тараз]] маңында, ірі көлік орталықтарында болуы мүмкін. Бұл қалалардың өсуіне себепші<br /> халықтың қолайсыз аймақтардан қалаларға көшуі, [[репатриация]] және [[реэмиграция]].<br /> <br /> Барлық халықтың ішінде қалалықтардың басым болуы қалалық өмір сүрудің басымдығын көрсетеді. Біздің елімізде [[урбанизация]] деңгейі соншалықты жоғары емес. Оның деңгейін жоғарылату<br /> - алдағы тұрған мақсат және елді модернизациялаудың бір жолы.<br /> Қазақстанда аз урбандалған аймақтарда (халықтардың үлесі<br /> 40%-дан аз) орташа урбандалған (40-60%) және жоғары урбандалған аймақтарда кездеседі (60% - жоғары).<br /> <br /> ==Ауылдық халықтың орналасуы==<br /> * '''2. Ауылдық халықтың орналасуы.''' Ауыл халқының негізгі<br /> тыныс-тіршілігі егін егу және мал бағу. Сондықтан да олар осы<br /> ресурстарға тәуелді орналасқан. Ауылдар егін аймақтарынан және<br /> жайылымнан алшақтамау үшін кішігірім мекендер болып келеді.<br /> Олардың үлкендігі және тығыздығы орналасқан жерінің өнімділігіне де байланысты. Ауылдардың басым кепшілігі — ауыл шаруашылығына негізделген. Бірақ көптеген ауылдарда өндіріс орындары - [[сүт]], [[қант]], [[балық]], [[ет]] және кекеніс консервілеу зауыттары бар.<br /> Сонымен бірге кейбір ауылдар - темір жол стансасы, курорт, орман<br /> шаруашылығы, [[қорық]]тар маңында да пайда болған. Ауылдық елді<br /> мекендер кебінесе табиғи жағдайларға байланысты, әсіресе аймақ<br /> ерекшелігіне қарай орналасқан.<br /> <br /> Орманды дала және дала зоналарында - жер жырту және шабындыққа<br /> негізделген ауылдар. Көбінесе өзен-көл жағалауларында, оңтүстіктің тау<br /> етегіндегі ауылдар — суармалы егіншілікке бейімделген. Әсіресе өзен,<br /> қаналдар бойында көп шоғырланған. Шөл және шөлейт аймақтарда ұсақ<br /> ауылды мекендер мал жайылымына негізделген.<br /> <br /> Ірі ауылдар - өзен жағалауында, ұсақ ауылдар - қыстақтарда орналасады.<br /> <br /> [[Қазақстан]] ауылдары - күрделі ''әлеуметтік проблемаларды'' шешуде. Қалаға қарағанда ''жұмыссыз'' және кедей адамдар саны жоғары. Себебі көптеген ауылдардың инфрақұрылымының жоктығы -<br /> сапасыз жол, ірі қалалардан шалғайда орналасуы, кішігірім мекемелердің жабылуы, ''сапалы судық жетіспеуі'', т.б.<br /> <br /> Бұл проблема көбінесе экономикалық және экологиялық тұрғыдан ''болашағы жоқ ауыл дарга тән''. Қазіргі кезде мемлекетіміз ауылды дамыту үшін қыруар қаржы бөлуде. Нәтижесінде [[Қазақстан]]<br /> ауылдарының сырт келбетінің жақсаруына әсерін тиғізуде (барлық<br /> жерде бірдей емес). Негізгі ауыл саясаты бірінші — болашағы бар<br /> ауылдарды жаңғырту, екінші - болашағы жоқ ауылдың тұрғындарын қолайлы ауыл немесе қалаға көшіру.<br /> <br /> ==Халықтың орналасуы: шекаралас аудандарға шоғырлану==<br /> * 3. '''Халықтың орналасуы: шекаралас аудандарға шоғырлану.''' Сендер білетіндей халықтың орналасуы - кеңістіктегі халықтың<br /> қоныстануы. Негізгі әсер етуші процесс - табиғат, тарихи-экономикалық жағдайы. Алғашында өмір сүруге қолайлы аудандарға қоныстану басталды. Техниканың дамуына сай және халықтың көбеюіне байланысты қолайсыз аудандарда біртіндеп игеріле бастады.<br /> Қазақстанда тарихи қалыптасқан екі қоныстану аймағы бар.<br /> Солтүстік және [[Оңтүстік Алтай]] тауының етегінде бірігіп негізгі<br /> қоныстану белдеуі болып есептелінеді. Негізгі белдеуі<br /> 1 / 3 аумақты және халықтың 90%-ын алып жатыр. Негізгі экономикалық дамыған аудандар да осы белдеуде орналасқан (солтүстік,<br /> оңтүстік). Бұл белдеуде басты үлкен қалалар ауыл шаруашылық жерлері және өңдеуші өнеркөсіптер орналасқан.<br /> <br /> Қазақстанның ішкі аймақтары маусымдық, вахталық (ауыспалы күзет) және кішігірім жерлерге шоғырланып қоныстану басым.<br /> Ең ірі ресурстар осы аймақтарда орналасқан. Бұл жерлерде салыстырмалы түрде табиғат жағдайының қолайсыздығынан өмір сүру<br /> қиын. Соңғы жылдары халық негізгі белдеуде жинақталуда.<br /> <br /> Бұл белдеуге ішкі және сыртқы көшіп келушілер де орналасуда. Болашақтағы агломерациялар негізгі белдеуде қалыптасады.<br /> Нәтижесінде барлық еңбек әлуетін мемлекетті модернизациялау<br /> бойынша жұмылдыруға мүмкіншілік жасайды.<br /> <br /> Ендігі жерде халықтың облыстар және ірі аудандар бойынша<br /> орналасуына көңіл бөлейік.<br /> <br /> Аймақтардағы халықтың орналасуы біркелкі емес. Оның өзі<br /> халықтың тығыздығымен де бірдей емес екендігін көрсетеді. Орташа<br /> тығыздық мемлекетімізде 6 адам/км²-нан келеді. [[Маңғыстау облысы]]нда 3 адамнан артық болса, [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]нда 20<br /> адамға жетеді.<br /> <br /> ==Халық және қоршаған орта==<br /> * '''4. Халық және қоршаған орта'''. Халықтың тұрмыс-тіршілігі<br /> - қоршаған ортаға әсер етуші ең негізгі фактор. Әсіресе үлкен қалалардың әсері жоғары. Қалалар табиғи ресурсты көп тұтынатын<br /> және көп ластаушылардың қатарына жатады. Қоршаған ортаға<br /> әр түрлі химиялық қосылыстар мен шаң-тозаңдарды шығарып, атқылап жатқан жанартауға ұқсайды. Ластаушы көздер жергілікті<br /> тұрғындардың денсаулығына үлкен зиян әкелуде. Сондықтан да<br /> қалалардың қоршаған ортасын жақсарту өзекті мәселелердің бірі.<br /> <br /> Ауылдық жерлердің қоршаған ортаға әсері аз болғанымен<br /> алып жатқан аумағы ауқымды. Ауыл шаруашылығын дұрыс жүргізбеудің салдарынан жердің өнімділігі төмендеп, топырақ эрозиясы<br /> пайда болып, су ресурстарының көлемі азаяды.<br /> <br /> ''Сонымен, халықтың аумақтық орналасуында шекаралық белдеуге көбірек кеңіл бөлу керек. Оның жаңаруы - белдеу бойында<br /> экономиканың тірегі агломерациялардың қалыптасуына мүмкіншілік береді.&lt;ref&gt;Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан экономикасы]]<br /> [[Санат:Қазақстан географиясы]]<br /> <br /> <br /> {{Kz-geo-stub}}</div>

ArystanbekBot