Moderator: 1 түзету

2025-04-25T19:08:08Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: +Санат:Әлеуметтік лингвистика; +Санат:Халықаралық қатынастар; ±Санат:Саясат→Санат:Тілдер (HotCat құралының көмегімен)

2015-05-28T16:09:51Z

+Санат:Әлеуметтік лингвистика; +Санат:Халықаралық қатынастар; ±Санат:Саясат→Санат:Тілдер (HotCat құралының көмегімен)

Жаңа бет

'''Халықаралық тiлдер''' - халықаралық қарым-қатынас үшін арнайы жасалған жоспарлы тілдер.

Мұндай бейтарап тіл ұлттық тілдерге қарағанда қарым-қатынасқа жеңіл болады және [[этника]]лық белгілеріне қарамай ұлтаралық күмәнды сейілтеді деп сенеді. Халықаралық ұйымдарда, конференцияларда қолданғанда ол аудармаға жұмсалатын қыруар қаржыны үнемдейді. Барлығы 1000 аса халықаралық тілдер жобалары ұсынылды. Жоспарлы тілдер теориясын XVII ғасырдың өзінде Р. Декарт, Я. А. Коменский, Г. В. Лейбниц және өзгелері жасады. Бастапқыда мұндай тілдерді жасау мақсаты тіл егер қатаң [[логика]]лық принциптерге сүйенетін болса ("философиялық тілдер"), адам ойлау жүйесін жетілдіруге бағытталады деген пікір қалыптасты, алайда, XIX ғ. қарай мұндай талпыныстардан түк шықпады. Халықаралық тілдер не a priori ([[лексика]]сы мен [[грамматика]]сы толықтай жоба авторымен жасалды) принципіне, не а posteriori ([[лексика]]сы мен [[грамматика]]лық принциптері осы күнгі ұлттық тілдерден алынды).

Апостериорлық тілдер, өз кезегінде, натуралистік болып келеді (түпнұсқа-тілдердің ережелерін бұлжытпай орындайды, мысалы, [[Окцидентал]] мен [[Интерлингуа]]дағыдай) немесе автономды (өзіндік ішкі ережелеріне ғана бағынады, мысалы, [[Эсперанто]] немесе [[Идо]]). Алайда бұл халықаралық тілдер жобасының ешқайсысы да XIX ғ. соңына дейін байланыс құралына айнала алған жоқ. 1880 ж. неміс католик діндары И.М. Шлейер [[волапюк тілі]]нің жобасын жариялады (volapuk - {{lang-en|world speak}} - әлемдік тіл), ол аса танымал болып, әлемнің бірнеше елдерінен қолдау тапты. Бірақ тіл аралас априорлық- апостериорлық негізде құрылғандықтан, үйренуге өте қиын түсті, сондықтан 20 жылдан кейін волапюктік қозғалыстар толығымен құрыды. Бұдан кейін халықаралық тілдердің апостериорлық тұрдегі жобалары ұсынылды, олардың ішінен бірнешеуі жүзеге асырылып, байқалды: [[Эсперанто]] (esperanto, 1887, Л. М. Заменгоф), Идиомнеутраль (Ideomneutural, 1893, В. Розенбергер), Латиносинефлексионе (Latino-sine-flexione, реформаланған латын, 1903, С. Реапо), Идо (Ido, реформаланған эсперанто, 1907-1908, L. de Beaufront және т.б.), Окциденталь (Occidental, 1922, Е. von vahl), Интерлингуа (Interlingua, 1951, A. Gode). Бұл тілдерден тек Эсперанто, Идо және Интерлингуа бірнеше ұрпақ бойына жалғасып келеді, соңғы екеуі - өте шектеулі қауымдастықтарда (шамамен 1000 адам), ал Интерлингуа көбіне ауызекі сөйлесу тілі емес, жазба тілі ретінде басым түсуде. Тәжірибе көрсеткеніндей, байланыс құралы ретінде тек апостериорлық автономды жоспарлы халықаралық тіл ғана өмір сүре алады. Эсперанто құрылымының лингвистикалық ерекшеліктерінің, мақсатты мәдени дамуының және ол тілде сөйлейтін қауымдастықтың идеялық ұйымшылығының арқасында (бірнеше миллион тіл үйренгендер мен әлемнің әр елінде миллионға жуық белсенді қолданатындар) дамыған тіл деңгейіне көтеріліп, ғаламдық ауқымда қолданылуға әзір.

== Халықаралық тiлдер ==
Қазіргі халықаралық тілдермен саналады{{кем}} (ара тәртіп ортақ санның кемі иелен- тілмен):
{| class="standard"
|-
! Ранг
! Тіл
! Жақын
! Екінші
! Тасығыштың ортақ саны
|-
| 1
| [[Ағылшын тілі]]<ref>[http://www.economist.com/node/883997?Story_ID=883997 The triumph of English: A world empire by other means | The Economist]</ref>.
| 410 миллион
| дейін 1 миллиард
| дейін 1,4 миллиард
|-
| 2
| [[Испан тілі]]<ref>http://web.archive.org/web/20100305141543/http://terranoticias.terra.es/cultura/articulo/espanol_sera_segunda_lengua_comunicacion_848372.htm</ref>.
| 420 миллион
| дейін 80 миллион
| дейін 500 миллион
|-
| 3
| [[Орыс тілі]]<ref>[http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/worldlang.htm Languages of the World (Charts)]</ref>.
| 170 миллион
| дейін 125 миллион
| дейін 295 миллион
|-
| 4
| [[Араб тілі]]<ref>[http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/langues/2vital_inter_arabe.htm L'arabe]</ref>.
| 240 миллион
| дейін 40 миллион
| дейін 280 миллион
|-
| 5
| [[Португал тілі]]<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=por Ethnologue report for language code: por]</ref>.
| 178 миллион
| дейін 10 миллион
| дейін 206 миллион
|-
| 6
| [[Француз тілі]]<ref>[http://www.academie-francaise.fr/langue/francophonie.html La francophonie]</ref>.
| 80 миллион
| дейін 120 миллион
| дейін 200 миллион
|-
| 7
| [[Неміс тілі]]<ref>[http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size Ethnologue: Statistical Summaries]</ref>.
| 90 миллион
| дейін 20 миллион
| дейін 110 миллион
|-
|
| Небәрі:
| 1 588 000 000
| 1 395 000 000
| 2 991 000 000
|-
|}

== Халықаралық тілдің таратуының картасы ==
Карталарда әрбір халықаралық тілдің таратуы көрсетілген.
<gallery>
Сурет:Anglospeak(800px).png|[[Ағылшын тілі]]
Сурет:Map-Francophone World.png|[[Француз тілі]]
Сурет:Map-Hispanophone World.png|[[Испан тілі]]
Сурет:RussianLanguageMapRu.png|[[Орыс тілі]]
Сурет:Arabic speaking world.svg|[[Араб тілі]]
Сурет:Map-Lusophone World-en.png|[[Португал тілі]]
Сурет:Map German World.png|[[Неміс тілі]]
</gallery>
<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Тілдер]]
[[Санат:Әлеуметтік лингвистика]]
[[Санат:Халықаралық қатынастар]]

{{Stub}}

← Ескі түзетулер	19:08, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Халықаралық тілдер - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: +Санат:Әлеуметтік лингвистика; +Санат:Халықаралық қатынастар; ±Санат:Саясат→Санат:Тілдер (HotCat құралының көмегімен)